Yorum Yok
Açıklama
Alan arkadaşa hayırlı olsun. Bir ricam var: onu dövmesin ve sucuk yapmasın. Arkasından geçerken dikkat etsin; çifte atıyor.
150 TL (PAZARLIK PAYI VARDIR)
T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI
TEMEL SAĞLIK HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
BESLENME VE FİZİKSEL AKTİVİTELER DAİRE BAŞKANLIĞI
TÜRKİYE
OBEZİTE İLE MÜCADELE PROGRAMI
VE
ULUSAL EYLEM PLANI
TASLAĞI
(2008 – 2012)
ÖNSÖZ
Ulusal Sağlık Politikalarının ana hedefi sağlıklı bireylerden oluşan sağlıklı bir topluma ulaşmaktır. Sağlıklı bireylere ve topluma ulaşmak için sağlık sektörünün sunduğu hizmetlerin yanısıra sektörler arası işbirliği içinde geliştirilen politikaların izlenmesi gereklidir. Ancak, sağlıklı bir yaşam sürdürmek sadece topluma sunulan sağlık hizmetlerinin kalitesinin yükseltilmesiyle sağlanamaz. Burada esas önemli olan bireyin kendi sağlığının farkında olması, kendisine sunulan hizmetlerden yararlanmayı bilmesi ve olumlu yönde davranış değişikliği geliştirmesidir.
Günümüzde teknolojinin çok hızlı ilerlemesiyle ortaya çıkan yenilikler insanlığın hizmetine sunulmakta ve insanlar gün geçtikçe farklılaşan bir yaşam tarzı sürdürmektedirler. Günlük yaşam içinde pek çok iş makinelerle yapılmakta, çok kısa mesafelere bile arabayla gidilmekte ve modern yaşamın sağladığı imkânlar sayesinde insanlar daha az hareket etmektedirler. Gelişen teknoloji aynı zamanda insanların beslenme alışkanlıklarını da olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Beslenme tarzındaki değişiklikler ve fiziksel hareket azlığı gibi bir takım olumsuz koşullar bir araya geldiğinde tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de obezite (şişmanlık) görülme sıklığı artmaktadır. Yapılan çeşitli çalışmalarda ülkemizde fazla kilolu olma ve obezite sıklığının %10–40 oranında arttığı ve obezitenin özellikle çocuklarımızı ve gençlerimizi etkisi altına almaya başladığı belirtilmektedir.
Çağımızın en büyük sağlık problemlerinden biri olan obeziteden korunmada devlete ve bireylere farklı sorumluluklar düşmektedir. Devlet, obezite ile mücadeleye yönelik etkin ve yaygın politikalar geliştirerek, çeşitli imkânlar sağlayarak toplumu ve bireyleri sağlıklı bir yaşam tarzına teşvik etmeli, bireyler ise devletin sağladığı bu imkânlardan yararlanmaya özen göstererek obeziteden korunmada rol oynayan yeterli ve dengeli beslenme ile düzenli fiziksel aktivite alışkanlıklarını sürdürdükleri bir yaşam tarzını benimsemelidirler.
Obezite ile mücadele gerçekte pek çok hastalıkla mücadele demektir. Çünkü obezite, kalp-damar hastalıkları, yüksek tansiyon, şeker hastalığı, bazı kanser türleri, solunum sistemi hastalıkları, kas-iskelet sistemi hastalıkları vb. pek çok sağlık probleminin oluşmasına zemin hazırlamakta yaşam kalitesini ve hatta yaşam süresini olumsuz yönde etkilemektedir. Özellikle çocukluk çağı obezitesiyle mücadele etmek ülkemizin geleceği için son derece önemlidir.
Obezite ile mücadele, uzun soluklu ve sağlık, eğitim, ulaşım, pazarlama, iletişim ,şehirleşme, gıda, spor vb. alanlarını da içeren geniş kapsamlı bir mücadeledir. Bu nedenle bu mücadelede başarı, sadece Sağlık Bakanlığı’nın mevcut politikaları ile değil, sektörlerarası bir yaklaşımla oluşturulan “Türkiye Obezite İle Mücadele Programı ve Ulusal Eylem Planı”nın titizlikle ve sabırla ve süreklilik ilkeleri doğrultusunda uygulanması sonucunda elde edilecektir.
Bu eylem planının hazırlanmasında bilgi ve tecrübeleriyle görüş bildiren, bütün kamu kurum ve kuruluşları, özel sektör, meslek örgütleri, sivil toplum kuruluşları temsilcilerine, dünyadaki bilimsel gelişmelerin ışığında eylem planını destekleyen, bilgileriyle eylem planını yönlendiren değerli bilim adamlarına, programın ve eylem planının hazırlanma sürecinde paydaşlar arasındaki koordinasyonu yürüten ve katkı sağlayan Bakanlığımız uzmanları ile emeği geçen herkese teşekkür eder, vatandaşlarımızın da katılımıyla hep birlikte yürütülecek olan bu mücadelede belirlenen hedeflere ulaşılmasını temenni ederim.
Prof. Dr. Recep AKDAĞ
Sağlık Bakanı
İÇİNDEKİLER
Sayfa No
ÖNSÖZ…………………………………………………………………………………………….2
İÇİNDEKİLER …………………………………………………………………………………..3
KISALTMALAR ………………………………………………………………………………..4
1. GİRİŞ …………………………………………………………………………………………5
2. OBEZİTE SORUNU ……………………………………………………….…..7
2.1. Fazla Kilolu ve Obezite Nedir? Nasıl Tanımlanır? ……………………….7
2.2. Fazla Kilolu ve Obeziteye Neden Olan Etmenler Nelerdir? ………..……8
2.3. Fazla Kilolu ve Obezitenin Yol Açtığı Sağlık Sorunları Nelerdir?…………8
2.4. Obezitenin Tedavisi …………………………………………………………..9
3. OBEZİTE İLE MÜCADELE NEDEN ÖNEMLİDİR? ……………………………14
3.1. Dünyada ve Avrupada Obezite İle İlgili Mevcut Durum …………………….14
3.2.Türkiye’de Beslenme ve Fiziksel Aktivite Alışkanlıkları ………………….15
3.3. Türkiye’de Obezite İle İlgili Mevcut Durum ……………………………………..16
3.3.1.Çocuklarda ve Adolesanlarda Obezite Prevalansı ……………………..16
3.3.2.Yetişkinlerde Obezite Prevalansı ……………………………………………..17
3.4.Obezite ile Mücadele Ulusal Eylem Planın Amacı ve Kapsamı …………..20
4. OBEZİTE İLE MÜCADELE EYLEM PLANI
(Obezitenin Önlenmesine Yönelik Hedef ve Stratejiler) …………………………. 21
5. KAYNAKLAR ……………………………………………………………………………….. 43
6. EK ………………………………………………………………………………. 45
Avrupa Obezite ile Mücadele Şartı
7. OBEZİTE İLE MÜCADELE EYLEM PLANININ HAZIRLANMASINDA
EMEĞİ GEÇEN KİŞİ VE KURUMLAR …………………………………………………50
KISALTMALAR
| ABD | Amerika Birleşik Devletleri |
| BKİ | Beden Kitle İndeksi |
| DALY | Disability Adjusted Life Year (Sakatlığa bağlı sağlıklı kayıp yaşam yılı / Sağlıklı Yaşam Yılı Kaybı) Sakatlığa ayarlanmış yaşam yılı |
| DPT | Devlet Planlama Teşkilatı |
| DSÖ / WHO | Dünya Sağlık Örgütü / World Health Organization |
| IDF | Uluslar arası Diyabet Federasyonu (International Diabetes Federation) |
| MEB | Milli Eğitim Bakanlığı |
| PAL | Fiziksel Aktivite Düzeyi (Physical Activity Level ) |
| RTÜK | Radyo ve Televizyon Üst Kurulu |
| SHÇEK | Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu |
| STK | Sivil Toplum Kuruluşları |
| TAPDK | Tütün ve Alkol Piyasası Düzenleme Kurumu |
| TBMM | Türkiye Büyük Millet Meclisi |
| TBSA | Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması |
| TEKHARF | Türkiye’de Erişkinlerde Kalp Hastalığı ve Risk Faktörleri Araştırması |
| TKB | Tarım ve Köyişleri Bakanlığı |
| TNSA | Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması |
| TOHTA | Türkiye Obezite ve Hipertansiyon Araştırması |
| TRT | Türkiye Radyo ve Televizyon Genel Müdürlüğü |
| TSK | Türk Silahlı Kuvvetleri |
| TURDEP | Türkiye Diyabet, Obezite ve Hipertansiyon Epidemiyolojisi Araştırması |
| TÜBİTAK | Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu |
| TÜİK | Türkiye İstatistik Kurumu |
| YLD | Years Lost with Disability (Sakatlıkla Kaybedilen Yaşam Yılı) |
| YLL | Years of Life Lost (Kaybedilen Yaşam Yılı) |
| YÖK |
Yüksek Öğretim Kurulu |
1.GİRİŞ
Son yıllarda tüm dünyada obezite (şişmanlık) görülme sıklığı giderek artmaktadır. Epidemiyolojik çalışmaların sonuçları yaş, cinsiyet gibi demografik faktörlerin, eğitim düzeyi, medeni durum gibi sosyo kültürel faktörlerin; ayrıca biyolojik faktörlerin ve beslenme alışkanlıklarının, sigara-alkol tüketimi ve fiziksel aktivite azlığı gibi yaşam biçimi faktörlerinin obeziteden sorumlu olduğunu göstermektedir.
İnsan yaşamının çok uzun olmadığı dönemlerde obezite; güç, refah ve sağlık göstergesi iken, günümüzde tedavi edilmesi gereken bir hastalık olarak kabul edilmeye başlanmıştır. Tüm dünyada fazla fazla kiloluluğun (hafif şişmanlığın) ve obezitenin prevalansı giderek artmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre dünyada 400 milyonun üzerinde obez ve yaklaşık 1.6 milyar fazla kilolu birey bulunmaktadır. 2015 yılında bu rakamın sırasıyla 700 milyon ve 2.3 milyara ulaşacağı düşünülmektedir. Obezitenin en sık görüldüğü Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nde yaklaşık olarak her üç kişiden birinin vücut ağırlığının istenilenin %20’sinden fazla olduğu, 6-19 yaş grubunda fazla kilolu olma sıklığının %14 olarak belirlendiği ve bu oranın 1960 yılı verilerine göre 3 kat fazla olduğu rapor edilmektedir. Avustralya’da yapılan bir çalışmada, 1995’den bu yana çocuklarda obezite prevalansının 2 katına çıktığı, Avrupa’da yapılan çeşitli çalışmalarda ise gençlerde fazla kiloluluk sıklığının %30’a ulaştığı bildirilmektedir. Rusya’da obezite sıklığı %10, Çin’de ise %3.4 belirlenmiştir.
Görüldüğü gibi dünyanın hemen hemen tüm bölgelerinde obezite prevalansı artmakta, bu durum sadece yetişkin kadın ve erkekleri değil, çocukları ve gençleri de etkilemektedir. Kalp damar hastalıkları, diyabet, hipertansiyon, bazı kanser türleri, kas-iskelet sistemi hastalıkları gibi hastalıkların oluşmasına ve yaşam kalitesinin azalmasına ve ölümlere neden olan obezite sadece küresel boyutta bir halk sağlığı problemi olmakla kalmayıp, ülke ekonomisine olumsuz yönde etki eden bir problem olarak da karşımıza çıkmaktadır.
Obezite, gelişmiş ülkelerde sağlık harcamalarının %2-7’sini oluşturmaktadır. ABD’de obezitenin doğrudan maliyetinin (hastalığın tanı ve tedavisi ile ilgili olan harcamalar) yaklaşık 70 milyar dolar olduğu veya sağlık harcamalarının %7’sini, Fransa ve Avustralya’da sağlık harcamalarının %2’sini ve Hollanda’da ise %4’ünü kapsadığı bildirilmiştir. Dolaylı harcamaların (erken ölüm ve hastalık nedeniyle çalışamayan insanlara verilen ücretleri yansıtan verim kaybını da içeren harcamalar) ise ABD’de 48 milyar dolar olduğu tahmin edilmektedir ki, bu sayıya fazla kilolu olma, hareketsiz yaşam, genç kadınlar arasındaki infertilite riski veya astım riskindeki artış dahil değildir. Tüm bunlar vücut yağ miktarının artması ile ilgili ve sağlık harcamalarında önemli artışa neden olan durumdur.
Obezite, ABD’de önlenebilir ölümlerin, sigaradan sonra, ikinci sırada en sık nedeni olarak kabul edilmektedir. Uzun, sağlıklı ve mutlu bir yaşam beklentisi içindeki 21. yüzyıl insanı için, obezitenin önlenmesinde koruyucu sağlık hizmetleri yaklaşımı çok büyük bir önem taşımaktadır. Koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında sağlık otoriteleri toplumun her kesimine ulaşmalı, etkin ve yaygın eğitim çalışmalarının hızla yaşama geçirilmesi konusunda bilinçli ve istekli bir çaba içinde olmalıdır.
Obezite ile mücadelede uluslararası düzeyde farklı girişimlerde bulunulmaktadır. DSÖ başta olmak üzere pek çok uluslararası kuruluş, tüm dünyada beslenme alışkanlıklarının değiştirilmesi yeterli ve dengeli beslenme alışkanlıklarının yerleştirilmesi ve hareketli yaşam biçiminin benimsenmesi konularında çeşitli programlar geliştirerek öncülük etmekte ve dünyadaki birçok ülke tarafından bu çabalar farklı strateji ve eylem planları bireylere ulaştırılmaya çalışılmaktadır. DSÖ tarafından “Küresel Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sağlık Stratejisi”nin geliştirilmesi, İkinci Avrupa Beslenme Eylem Planında “Çocukluk ve Adolesan Dönemi Obezitesi İle Mücadele”nin dört ana eylem alanı içinde yer alması, Avrupa Komisyonu tarafından Avrupa’da beslenme, fazla kiloluluk ve obezite ile ilişkili hastalıklar konusunda stratejiyi içeren “Beyaz Döküman”ın hazırlanması, Avrupa Birliği “Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sağlık Platformu”nun oluşturulması bu girişimlere örnek olarak verilebilir.
DSÖ Avrupa Bölge Ofisi tarafından obezite epidemisinin dünyanın en önemli halk sağlığı mücadelelerinden birisi olduğu, eğilimin özellikle çocuklar ve yetişkinler için alarm düzeyine ulaştığı ve gelecek nesiller için daha çok sağlık yükü yarattığı bildirilmiştir.
Giderek artan obezite epidemisine karşın, DSÖ Avrupa Bölge Ofisi tarafından ülkemiz evsahipliğinde 15-17 Kasım 2006 tarihinde İstanbul’da “DSÖ Avrupa Obezite İle Mücadele Bakanlar Konferansı” düzenlenmiş ve konferans süresince obezite epidemisi masaya yatırılarak çözüm önerileri tartışılmıştır. Söz konusu Konferans ulusal ve uluslar arası boyutta, başta sağlık olmak üzere tarım, eğitim, spor, ulaşım, sosyal güvenlik, gibi diğer ilgili Bakanlar ve devlet sektörlerinin üst düzey yetkilileri, hükümetler arası kuruluşlar ile sivil toplum kuruluşlarının temsilcileri, uzmanlar ve uluslar arası kuruluş temsilcileri ve basın mensupları olmak üzere yaklaşık 500 kişinin katılımıyla gerçekleştirilmiştir. Konferans sırasında T.C.Sağlık Bakanı Sayın Prof.Dr. Recep AKDAĞ ve DSÖ Avrupa Bölge Direktörü Sayın Dr.Marc DANZON tarafından Ekde yer alan “Obezite İle Mücadele Avrupa Şartı” imzalanmıştır.
Ülkemizde de obezite ile mücadelede çeşitli faaliyetler yürütülmektedir. Bakanlığımızca hazırlanan “Sağlık 21 Herkes İçin Sağlık” programında obezitenin hipertansiyon, diyabet vb. hastalıklar için önemli bir risk faktörü olduğu belirtilmiş ve 2020 yılına kadar primer koruma yaklaşımı ile 40 yaş ve üzeri nüfusta obezite prevalansını %10 azaltmak hedeflenmiştir. Belirlenen hedeflere ulaşmak, ihtiyaçlar doğrultusunda yeni hedef ve stratejiler belirlemek, obezitenin önlenmesine yönelik faaliyetlere hız vermek ve faaliyetlerin belirli bir çerçevede yürütülmesini sağlamak amacıyla, ulusal bir programın hazırlanması ve eylem planının acilen uygulanması ihtiyacı doğmuştur.
“Türkiye Obezite ile Mücadele Programı ve Ulusal Eylem Planı” ülkemizde görülme sıklığı giderek artan yetişkin, çocuk ve gençlerde obezitenin önlenmesine yönelik bilimsel ve politik kararlılığın oluşturulması ve sektörler arası faaliyetlerin güçlendirilmesi amacıyla hazırlanmıştır.
2.OBEZİTE SORUNU
2.1.Fazla Kilolu ve Obezite Nedir? Nasıl Tanımlanır?
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından obezite “Sağlığı bozacak ölçüde vücutta anormal veya aşırı yağ birikmesi“ olarak tanımlanmıştır. Yetişkin erkeklerde vücut ağırlığının %15-18’i, kadınlarda ise %20-25’ini yağ dokusu oluşturmaktadır. Erkeklerde bu oranının %25, kadınlarda ise %30’un üzerine çıkması durumu obezite olarak tanımlanmaktadır.
Dünya Sağlık Örgütü’nün obezite sınıflandırması (Tablo 1) esas alınarak obeziteyi belirlemek için yaygın olarak Beden Kitle İndeksi (BKİ) kullanılmaktadır. BKİ, bireyin vücut ağırlığının (kg), boy uzunluğunun (m cinsinden) karesine (BKI= kg/m2) bölünmesiyle elde edilen bir değerdir. “BKİ boyuna göre vücut ağırlığının tahmin edilmesinde kullanılmakta, vücutta yağ dağılımı hakkında bilgi vermemektedir.”
Son yıllarda araştırmacılar vücuttaki toplam yağ miktarından çok, yağın vücutta bulunduğu bölge ve dağılımı üzerinde durmaktadırlar. Çünkü vücuttaki yağın bulunduğu bölge ve dağılımı, hastalıkların morbidite ve mortalitesi ile ilişkilendirilmektedir. Bölgesel yağ dağılımı genetik olarak erkek ve kadınlarda farklılık göstermektedir. Android tip (erkek tipi) obezitede yağ başlıca göbek bölgesinde karında ve cilt altında, jinoid tip (kadın tipi) obezite ise gluteus ile femurlar üzerinde ve cilt altında toplanmaktadır. Bu dağılımın belirlenmesinde bel/kalça oranı kullanılmakta ise de, bel çevresinin tek başına kullanımının karın bölgesindeki yağ dağılımı için daha doğru ve daha basit bir yöntem olduğu kabul edilmiştir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre bel/kalça oranı kadınlarda 0.85’den ve erkeklerde ise 1.0’den fazla ise android tip obezite olarak kabul edilmektedir. Bu durumda tip 2 diyabet, hipertansiyon ve iskemik kalp hastalığı riskleri artmaktadır. Tek başına bel çevresinin de erkeklerde 102 cm, kadınlarda 88 cm’nin üzerinde olması (Uluslar arası Diyabet Federasyonu (IDF) 2005’de bu rakamları 94 ve 88 cm’ye çekmiştir) kardiyovasküler hastalık riski ile ilişkilidir. Dünya Sağlık Örgütü’nün bel çevresi ölçümüne göre oluşturduğu sınırlar ve eşlik eden hastalık riskleri Çizelge 1’de gösterilmiştir.
Çizelge 1. Obezitenin değerlendirilmesi: Beden Kitle İndeksi (BKİ), bel çevresi ve
hastalık riski*
| Hastalık Riski | ||||
| Kategori | BKİ (kg/m2) | Obezite Sınıfı | Bel Çevresi | Bel Çevresi |
| Erkek £102 cm | Erkek >102 cm | |||
| Kadın £ 88 cm | Kadın > 88 cm | |||
| Zayıf | < 18.5 | - | - | |
| Normal | 18.5 – 24.9 | - | - | |
| Fazla kilolu | 25.0 – 29.9 | Artmış | Yüksek | |
| Obez | 30.0 – 34.9 | I | Yüksek | Çok Yüksek |
| 35.0 – 39.9 | II | Çok Yüksek | Çok Yüksek | |
| Aşırı Obez | ³ 40.0 | III | Aşırı Yüksek | Aşırı Yüksek |
*Kaynak:Dünya Sağlık Örgütü
Çocuk ve adölesanlarda, yetişkinlerde olduğu gibi belli bir sınıflandırma bulunmamakta, fazla kilolu olma ve obezitenin tanımlanmasında farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. En sık kullanılan yöntemlerden birisi bireysel ve toplumsal düzeyde yüzdelik ve/veya z skor değerlerinin kullanılmasıdır. Genellikle BKİ’nin yaşa ve cinsiyete göre 95.yüzdeliğin (±2 SD üzerinde) üstünde olması obezite, 85.yüzdeliğin (±2 SD altında) üstünde olması ise fazla kilolu olarak değerlendirilmektedir. 15. ve 85.yüzdelikler arası ise normal olarak kabul edilmektedir. Çocuklarda yaşa ve cinsiyete göre BKİ yüzdelikleri Çizelge 2’de gösterilmiştir.
Çizelge 2. Çocuklarda yaşa ve cinsiyete göre BKİ yüzdelikleri*
| ERKEK Yüzdelik (kg/m2) | KIZ Yüzdelik (kg/m2) | |||||||||
| Yaş | 5. | 15. | 50. | 85. | 95. | 5. | 15. | 50. | 85. | 95. |
| 6 | 13,4 | 14,0 | 15,3 | 16,8 | 17,9 | 13,1 | 13,8 | 15,3 | 17,1 | 18,4 |
| 7 | 13,5 | 14,2 | 15,5 | 17,1 | 18,3 | 13,1 | 13,9 | 15,4 | 17,4 | 18,8 |
| 8 | 13,7 | 14,4 | 15,7 | 17,5 | 18,8 | 13,3 | 14,1 | 15,7 | 17,8 | 19,4 |
| 9 | 13,9 | 14,6 | 16 | 18,0 | 19,5 | 13,6 | 14,4 | 16,1 | 18,4 | 20,2 |
| 10 | 14,1 | 14,9 | 16,4 | 18,6 | 20,2 | 13,9 | 14,8 | 16,6 | 19,1 | 21,1 |
| 11 | 14,5 | 15,3 | 16,9 | 19,3 | 21,1 | 14,4 | 15,3 | 17,2 | 20,0 | 22,2 |
| 12 | 14,9 | 15,7 | 17,5 | 20,1 | 22,1 | 14,9 | 15,9 | 18 | 20,9 | 23,3 |
| 13 | 15,4 | 16,3 | 18,2 | 20,9 | 23,1 | 15,5 | 16,5 | 18,8 | 21,9 | 24,4 |
| 14 | 16,0 | 16,9 | 19 | 21,9 | 24,2 | 16,0 | 17,2 | 19,6 | 22,9 | 25,5 |
| 15 | 16,5 | 17,6 | 19,8 | 22,8 | 25,2 | 16,5 | 17,7 | 20,2 | 23,7 | 26,3 |
| 16 | 17,1 | 18,2 | 20,5 | 23,7 | 26,1 | 16,8 | 18,1 | 20,7 | 24,2 | 27,0 |
| 17 | 17,5 | 18,7 | 21,1 | 24,4 | 26,9 | 17,0 | 18,3 | 21 | 24,7 | 27,4 |
| 18 | 17,9 | 19,2 | 21,7 | 25,0 | 27,5 | 17,1 | 18,5 | 21,3 | 24,9 | 27,7 |
| 19 | 18,2 | 19,5 | 22,2 | 25,6 | 28,1 | 17,2 | 18,6 | 21,4 | 25,1 | 27,8 |
*Kaynak:WHO, Multicentre Growth Reference Study Group, 2007.
2.2.Fazla Kilo ve Obeziteye Neden Olan Etmenler Nelerdir?
Obeziteye neden olan etmenler tam olarak açıklanamamakla birlikte aşırı ve yanlış beslenme ve fiziksel aktivite yetersizliği obezitenin en önemli nedenleri olarak kabul edilmektedir. Bu faktörlerin yanısıra genetik, çevresel, nörolojik, fizyolojik, biyokimyasal, sosyo-kültürel ve psikolojik pek çok faktör birbiri ile ilişkili olarak obezite oluşumuna neden olmaktadır. Tüm dünyada özellikle çocukluk çağı obezitesindeki artışın sadece genetik yapıdaki değişikliklerle açıklanamayacak derecede fazla olması nedeniyle, obezitenin oluşumunda çevresel faktörlerin rolünün ön planda olduğu kabul edilmektedir.
Obezitenin oluşmasında başlıca risk faktörleri aşağıda sıralanmıştır:
- Yaş
- Cinsiyet
- Eğitim düzeyi
- Medeni durum
- Doğum sayısı ve doğumlar arası süre
- Sosyo – kültürel etmenler
- Gelir durumu
- Hormonal ve metabolik etmenler
- Genetik etmenler
- Psikolojik problemler
- Yetersiz fiziksel aktivite
- Aşırı ve yanlış beslenme alışkanlıkları
- Sık aralıklarla çok düşük enerjili diyetler uygulama
- Sigara- alkol kullanma durumu
- Kullanılan bazı ilaçlar (antideprasanlar vb.)
Obezitenin gelişmesinde dikkat edilmesi gereken faktörlerden biri de yaşamın ilk yıllarındaki beslenme şeklidir. Yapılan çalışmalarda, obezite görülme sıklığının anne sütü ile beslenen çocuklarda, anne sütü ile beslenmeyen çocuklara göre daha düşük oranlarda olduğu, anne sütü verme süresinin, tamamlayıcı besinlerin türü, miktarı ve başlama zamanlarının obezite oluşumunu etkilediği bildirilmektedir. DSÖ 6 ay tek başına anne sütü verilmesini ve 6.aydan sonra emzirmenin sürdürülmesi uygun kalite ve miktarda tamamlayıcı besinlere tamamlayıcı besinlere başlanılmasını önermektedir. Bu amaçla büyümenin izlenmesi de büyük önem taşımaktadır.
2.3.Fazla Kilonun ve Obezitenin Yol Açtığı Sağlık Sorunları Nelerdir?
Obezite; vücut sistemleri (endokrin sistem, kardiyovasküler sistem, solunum sistemi, gastrointestinal sistem, deri, genitoüriner sistem, kas iskelet sistemi) ve psikososyal durum üzerinde yarattığı olumsuz etkilerden dolayı pek çok sağlık problemlerine neden olmaktadır.
Obezitenin çeşitli hastalıklarla ilişkisi bilinmekte olup morbidite ve mortaliteyi artırıcı etkisi de ortaya konulmuştur. Fazla kiloluluğun Avrupada yılda yaklaşık 300.000 kişinin ölümünden sorumlu olduğu rapor edilmiştir.
Obezitenin neden olduğu sağlık sorunları:
- İnsülin direnci – Hiperinsülinemi
- Tip 2 Diabetes Mellitus
- Hipertansiyon
- Koroner arter hastalığı
- Hiperlipidemi – Hipertrigliseridemi
- Metabolik sendrom
- Safra kesesi hastalıkları
- Bazı kanser türleri (kadınlarda safra kesesi, endometriyum, yumurtalık ve meme kanserleri, erkeklerde ise kolon ve prostat kanserleri )
- Osteoartrit
- Felç
- Uyku apnesi
- Karaciğer yağlanması
- Astım
- Solunum zorluğu
- Gebelik komplikasyonları
- Menstruasyon düzensizlikleri
- Aşırı kıllanma
- Ameliyat risklerinin artması
- Ruhsal sorunlar(Anoreksiya Nevroza-(yemek yememe) veya Blumia Nevroza-(kusarak yediği besinlerden yararlanmama), Binge Eating (tıkınırcasına yeme), gece yeme sendromu gibi ortaya çıkabilir veya bir şeyi daha fazla yiyerek psikolojik doyum sağlamaya çalışma)
- Mikroalbüminüri
- Toplumsal uyumsuzluklar
- Özellikle sık aralıklarla ağırlık kaybetme ve kazanma sonucunda deri altı yağ dokusunun fazla olması nedeniyle deri enfeksiyonları, kasıklarda ve ayaklarda mantar enfeksiyonları
- Kas-iskelet sistemi problemleri
2.4.Obezitenin Tedavisi
Obezite oluşmadan korunma büyük önem taşımaktadır. Obezite tedavisi, bireyin kararlılığı ve etkin olarak katılımını gerektiren, tedavisi zorunlu, uzun ve süreklilik arz eden bir süreçtir. Obezitenin etiyolojisinde pek çok faktörün etkili olması, bu hastalığın önlenmesi ve tedavisini son derece güç ve karmaşık hale getirmektedir.
Obezite tedavisinde amaç, gerçekçi bir vücut ağırlığı kaybı hedeflenerek, obeziteye ilişkin morbidite ve mortalite risklerini azaltmak, bireye yeterli ve dengeli beslenme alışkanlığı kazandırmak ve yaşam kalitesini yükseltmektir. Vücut ağırlığının 6 aylık dönemde %10 azalması, obezitenin yol açtığı sağlık sorunlarının önlenmesinde önemli yarar sağlamaktadır.
Obezite tedavisinde kullanılan yöntemler 5 grup altında toplanmaktadır. Bu yöntemler; tıbbi beslenme tedavisi, egzersiz tedavisi, davranış değişikliği tedavisi, farmakolojik tedavi ve cerrahi tedavidir. Bu nedenle obezite tedavisinde hekim, diyetisyen, psikolog, fizyoterapistten oluşan bir ekip gerekmektedir.
2.4.1. Tıbbi Beslenme (Diyet) Tedavisi
Obezitenin tedavisinde tıbbi beslenme tedavisi anahtar rol oynamaktadır. Obezitede beslenme tedavisi ile:
- Vücut ağırlığı boya göre olması gereken ( BKİ= 18.5 – 24.9 kg/m2) düzeye indirilmelidir. Başlangıçta belirli hedefler konulmalıdır. Bu düzey; kişinin olması gereken ideal ağırlığı olabildiği gibi, ideal ağırlığının biraz üzerinde de olabilir.
- Uygulanacak zayıflama diyetleri yeterli ve dengeli beslenme ilkeleri ile uyumlu olmalıdır. Amaç, bireye doğru beslenme alışkanlığı kazandırılması ve bu alışkanlığını sürdürmesidir.
- Vücut ağırlığı boya göre olması gereken ( BKİ= 18.5 – 24.9 kg/m2) düzeye geldiğinde tekrar ağırlık kazanımı önlenmeli ve kaybedilen ağırlık korunmalıdır.
Obezite tedavisinde uygulanan diyet ilkeleri;
a.Enerji: Bireyin günlük enerji alımı, haftada 0.5-1.0 kg ağırlık kaybını sağlayacak şekilde azaltılmalıdır. Birey yavaş ve uzun sürede zayıflatılmalıdır. Zayıflama diyetlerinde günlük enerji miktarının belirlenmesinde ilke; kişiye harcadığından daha az enerji vermektir. Bireyin bazal metabolizma hızı (BMH) veya dinlenme metabolizma hızı (DMH) altında enerji verilmemelidir.
b.Protein: Günlük enerjinin yaklaşık %12-15’i proteinden gelmeli ve daha çok kaliteli protein kaynaklarından yararlanılmalıdır.
c.Yağ: Günlük enerjinin yaklaşık %25-30’u yağlardan sağlanmalıdır. Yağ miktarının yanı sıra kullanılacak yağ türü de önemlidir. Enerjinin doymuş yağ asidinden gelen oranı %10’un altında, çoklu doymamış yağ asidi %7-8, tekli doymamış yağ asidi %10-15 olarak belirlenmelidir.Yağda eriyen vitaminlerin (A, D, E, K vitaminleri) vücutta kullanımını sağlamak için yağ miktarı çok azaltılmamalıdır. Yağ miktarının önerilenin üzerinde olması obezite ve kalp-damar hastalıkları gibi önemli sağlık sorunlarının ortaya çıkmasına neden olur.
d.Karbonhidrat: Günlük enerjinin yaklaşık %55-60’ı karbonhidratlardan sağlanmalıdır. Şeker gibi basit karbonhidratlar azaltılmalı (günlük enerjinin ≤%10), kurubaklagiller (nohut, mercimek, kuru fasulye vb.), tam tahıl ürünleri, bulgur vb. kompleks karbonhidrat içeren besinler artırılmalıdır.
e.Vitamin ve Mineraller: Zayıflama diyetlerinde düşük enerji içeriğine paralel olarak vitamin ve mineral yetersizlikleri (B grubu vitaminler, demir, kalsiyum vb.) görülebilir. Enerjisi çok düşük olmayan, besin öğeleri açısından dengeli diyetlerde, vitamin ve mineral yetersizliği söz konusu değildir.
f.Lif (Posa): Zayıflama diyetlerinde lif miktarı arttırılmalıdır (25 – 30 g/gün). Sebzeler, meyveler, kurubaklagiller, tam tahıl ürünleri, kepekli un ve kepekli ürünler önerilen doğal posa kaynaklarıdır.
g.Sıvı: Günlük en az 2-3 litre sıvı tüketilmelidir. Su başta olmak üzere, içecekler ve besinlerin içeriğinde bulunan görünür/görünmez su “sıvı” olarak tanımlanmaktadır. Su tüketimi günlük 8-10 su bardağı olmalıdır. Bununla birlikte bireysel farklıklar ve aktivite düzeyi sıvı gereksinimini etkiler. Vücuttaki metabolizma atıklarının atılabilmesi için yeterli miktarda sıvı sağlanmalıdır. Yemek öncesi, esnası ve sonrasında bol su içilmesi kabızlığın önlenmesinde oldukça etkilidir. Kabızlık bireyin ağırlık kaybetmesini olumsuz yönde etkilemektedir. Sıvı tüketimi olarak şeker içeriği yüksek hazır meyve suları, gazlı içecekler vb. kaçınılmalıdır.
h.Tuz: Diyetle tuz alımı <5 g/gün olmalıdır. Ancak, hipertansiyon, kalp yetmezliği veya başka nedenlerle ödemi bulunan obez bireylerin diyetlerinde tuz miktarı sınırlandırılmalıdır. İyotlu tuz kullanılmalıdır.
ı.Öğün Düzeni: Diyet 3-6 öğünlük düzenli ve sık aralıklarla uygulanmalıdır.
i.Sigara ve alkolden uzak durulmalıdır.
2.4.2. Egzersiz Tedavisi
ABD ve Dünya’da obezite’nin bir epidemi şeklinde arttığı ve artmaya devam ettiği rapor edilmiş ve fiziksel aktivite ve egzersizin obezite ve obezite ile ilgili diğer sağlık problemlerinin önlenmesindeki rolünün önemi üzerinde odaklanılmıştır. Düzenli fiziksel aktivite, sadece enerji dengesinin düzenlenmesinde değil ayrıca obezite ile gelişen sağlık risklerini ve bu risklere bağlı ölüm hızının azaltılmasında önemli bir role sahiptir.
Egzersiz tedavisinin ağırlık kaybını sağlamadaki etkisi halen tartışmalı olsa da, fiziksel aktivitenin yağ dokusu ve karın bölgesindeki yağlanmayı azalttığı, diyet yapıldığında görülebilen kas kütle kayıplarını önlediği kesin olarak kabul edilmektedir. Egzersiz tedavisi ile, tıbbi beslenme tedavisini destekleyici nitelikte bireylerin ağırlık kazanımları engellenebilmekte, bazı şişman bireylerin zayıflaması ve başarıyla kaybetmiş kişilerin tekrar ağırlık kazanımlarının önlenmesi sağlanmaktadır.
Obez kişilerde her gün fiziksel olarak aktif olmak amaçlanmaktadır. Enerji harcaması kişinin vücut ağırlığı ve aktivite şiddetine göre değişir. Amerikan Spor Hekimliği Kolejinin önerisi tüm erişkinlerin her gün ortalama 30 dakika egzersiz yapmasıdır. Bu düzey bir aktivite günlük 840kj(200kkal) enerji tüketimini sağlar. Obez bireylerin bu aktiviteleri yavaş yapması önerilir. Egzersiz önerilerine rehberlik yapmak üzere orta yoğunluktaki fizik egzersiz örnekleri olarak şu öneriler verilebilir
5-60 dk voleybol, 45 dk fubol, 35 dk. Hızlı tempo yürüyüş, yarım saat bisiklete binme, 20 dk. yüzme, 15 dk. ip atlama gibi sporlar veya 45-60 dk. araba yıkama, 45-60 dk. cam veya yer silme, 30-45 dk. bahçe işi, 15 dk. merdiven çıkmak. Başlangıçta veya çok sedanter yaşam tarzı olanlarda çok hafif egzersizlerle başlanarak yoğunluk kişinin uyumuna göre artırılmalıdır. Adölesan obezitesinin önlenmesi ve tedavisi için tedavi seçenekleri fiziksel inaktivitenin azaltılması (Tv seyretmek gibi sedanter faaliyetler) ve fiziksel aktivitenin artırılması olarak hedeflenmektedir.
Egzersiz tedavisi; hekim tarafından önerilmelidir. Kişinin egzersiz yapmasını engelleyecek problemler ortadan kaldırılmalı veya egzersiz uyarlanması sağlanmalıdır. Her gün en az 30 dakikalık ve daha fazla aktivite hedeflenmelidir. Yürüme, joging, yüzme, bisiklet, aerobik dans ve aktif sporlar gibi aerobik karakterli bir veya birden fazla aktivite tipine ilgiyi arttırmak, kas yorgunluğu ve eklemleri korumak amaçlı seçilebilir. Egzersiz tedavisinin temel ilkeleri aşağıda belirtilmiştir:
*Egzersizin Türü; Yürüyüş, Günlük Yaşam Aktivitelerinde Artış, Direnç Egzersizleri
*Egzersizin Sıklığı; Her gün veya en az 5 gün/hafta
*Egzersizin Süresi; 40-60 dk/günde 1 kez, 20-30 dk/günde 2 kez
*Egzersizin Şiddeti; Maksimal Oksijen Tüketiminin % 50-70’i
Obez bireyde, egzersiz programının uygulanmasında dikkat edilmesi gereken en önemli konular, enerji harcamasını artırırken yaralanma riskinin en düşük düzeyde tutulmasıdır. Önerilen egzersiz programı, bireye özgü olmalı, eğlenceli, uygulanabilir ve bireyin günlük yaşam alışkanlıkları ile uyumlu olmalıdır.
2.4.3. Davranış Değişikliği Tedavisi
Vücut ağırlığının denetiminde davranış değişikliği tedavisi, fazla ağırlık kazanımına neden olan yemek yeme ve fiziksel aktivite ile ilgili olumsuz davranışları olumlu yönde değiştirmeyi veya azaltmayı, olumlu davranışları ise pekiştirerek yaşam biçimi haline gelmesini amaçlayan bir tedavi şeklidir. Davranış değişikliği tedavisinin basamakları:
- Kendi kendini gözlemleme
- Uyaran kontrolü
- Alternatif davranış geliştirme
- Pekiştirme, kendi kendini ödüllendirme
- Bilişsel yeniden yapılandırma
- Sosyal destek
a.Kendi kendini gözlemleme: Tedavinin ilk basamağıdır ve kontrol altında tutulması gereken davranışları belirleme açısından önemlidir. Bu şekilde bireyin, şişmanlığa neden olan davranışlarının farkına varması sağlanır. Yöntemin esası o anki yemek yeme ve egzersizle ilgili davranışların kayıt edilmesine dayanır.
b.Uyaran kontrolü: Sorun olan davranışa yol açan olaylar zincirini tanımlama ve zincirin erken aşamalarında müdahele için stratejiler geliştirme esasına dayanır. Amaç, yemek yemeyle ilgili dış uyaranlardan etkilenmeyi önlemek, uygun yemek yeme davranışı için uyaranları artırmaktır. Olumlu yeme davranışı için alternatif yöntemler geliştirilir.
c.Alternatif davranış geliştirme: Bireyin belirli aktivitelere yönlendirilebilmesidir. Bu amaçla ara öğünlerde ve atıştırma isteğinin duyulduğu dönemlerde yapılmak üzere “yapmaktan hoşlanılan aktiviteler” listesi önceden belirlenir ve en uygunu seçilir.
d.
Pekiştirme, kendi kendini ödüllendirme: Bu yöntem ağırlık kaybı ve korunmasına yönelik uygun davranışları ödüllendirerek, pekiştirmeyi amaçlar. Pekiştirme, zayıflamak için gerekli davranış değişikliğinin sürdürülmesinde yardımcıdır ve bireyin yemek dışındaki faaliyetlerden zevk almasına olanak sağlar.
e.Bilişsel yeniden yapılandırma: Olumlu düşünme imkanı ve motivasyonu sürdürmek için uygun tutumların gelişmesini sağlar.
f.Sosyal destek: Birçok obez birey için aile üyelerinin desteğini artırmak ve yine aile üyelerinden gelen bilinçli veya bilinç dışı olumsuz etkileri azaltmak, zayıflama tedavisi programının başarısında önemli bir faktördür. Eş veya arkadaşların aktif desteğinin sağlanması kesinlikle olumlu etki göstermektedir.
2.4.4. Farmakolojik Tedavi
Obezite tedavisinde kullanılacak ilaçlar hafif ve orta derecede ağırlık fazlalığı olan bireyler için uygun değildir. Kullanılan ilaçların, sağlık yönünden güvenirliliğinin saptanmış olması, obeziteye neden olan etiyolojiye uygun bir etki göstermesi, kısa ve uzun dönemde önemli yan etkisinin olmaması ve bağımlılık yapmaması ve bu tür ilaçların mutlaka hekim tavsiyesi ve kontrolünde kullanılması gerekliliği büyük önem taşımaktadır.
Obezitede ilaç tedavisini gerektiren durumlar:
- Ø BKİ’nin >30 kg/m2 olması (obezite ile ilgili başka risk faktörü olmayan)
- Ø BKI’nin >27kg/m2 olması ile birlikte ağırlık kaybetme ile gerileyeceği düşünülen komplikasyonların varlığı
- Ø Tıbbi beslenme ve egzersiz tedavisine yanıt alamama
Obezite tedavisinin başarılı olması için hastanın ilaç tedavisinin yanı sıra tıbbi beslenme tedavisi ve egzersiz tedavisini sürdürmeyi kabul etmesi ve düzenli olarak kontrollere gelmesi gerekmektedir. İlaç tedavisi gebelik durumunda kullanılmamalı, kadınların bu süreçte gebelikten korunmaları gerekmektedir.
2.4.5. Cerrahi Tedavi
Obezitede cerrahi yaklaşım temelde ikiye ayrılır. Besinlerle alınan enerjinin azaltılmasına yönelik bariyatrik cerrahide hedef, besinlerin gastrointestinal sistemde emilimlerini azaltmaktır. Bu amaçla bypass, gastroplasti, gastrik bantlama, gastrik balon vb. yöntemleri kullanılır. Rekonstrüktif cerrahide ise amaç; vücudun çeşitli bölgelerinde lokalize olmuş mevcut yağ dokularının uzaklaştırılmasıdır. Bu tedavi estetik ağırlıklıdır ve eğer hasta obezite tedavisinin gereklerini yerine getirmezse yağ birikimi tekrar gerçekleşmektedir.
3.OBEZİTE İLE MÜCADELE NEDEN ÖNEMLİDİR?
3.1. Dünyada ve Avrupa’da Obezite İle İlgili Mevcut Durum
Obezite küresel boyutta önemli bir halk sağlığı sorunudur. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre, fazla kiloluluk ve obezite Avrupa’daki yetişkinlerde Tip 2 Diyabetin %80’inden, iskemik kalp hastalıklarının %35’inden ve hipertansiyonun %55’inden sorumludur ve her yıl 1 milyondan fazla ölüme neden olmaktadır. Hiç bir önlem alınmadığı takdirde ve obezite prevalansındaki artışın 1990’ lardaki hızıyla devam ettiği düşünüldüğünde, Avrupa’da 2010 yılına kadar 150 milyon yetişkin, 15 milyon çocuk ve adolesanın obez olacağı tahmin edilmektedir.
Avrupa’da yetişkinlerde fazla kilolu olma prevalansı erkeklerde %32-79, kadınlarda ise %28-78 arasında değişmektedir. Fazla kilolu olma durumunun en yüksek olduğu ülkeler Arnavutluk, Bosna-Hersek ve İngiltere (İskoçya)’dir. Türkmenistan ve Özbekistan ise prevalansın en düşük olduğu ülkelerdir. Obezite prevalansı ise erkeklerde %5-23, kadınlarda %7-36 arasında değişmektedir.
Obezite eğilimi özellikle çocuklar ve adölesanlarda alarm verici düzeydedir. Çocukluk çağı obezitesindeki yıllık artış giderek büyümektedir. Bugün gelinen noktada çocukluk çağı obezitesi prevalansının 1970lerdeki değerlerden 10 kat fazla olduğu bildirilmektedir.
Okul öncesi çocuklarda fazla kilolu olma prevalansı en yüksek olan ülkeler Portekiz (7-9 yaşta %32) İspanya (2-9 yaşta %31) ve İtalya (6-11 yaşta %27), en düşük olan ülkeler ise Almanya (5-6 yaşta %13), Kıbrıs (2-6 yaşta %14), Sırbistan ve Karadağ (6-10 yaş %15)’dır.
Avrupa’da 2003 yılında yapılan ve 11 yaşındaki çocuklarda 9 ülkede yürütülen “The Pro Children” araştırması sonuçlarına göre fazla kiloluluk prevalansı, erkeklerde (%17) kızlardan (%14) daha fazladır. Fazla kilolu çocuk oranının İsviçre’de 1960’da %4 iken 2003 yılında %18, İngiltere’de 1974’te %8 iken 2003’de %20 olduğu bildirilmiştir.
ABD’de ise çocukların %30’dan fazlasının fazla kilolu veya obez olduğu bildirilmiştir. Tüm dünyada ise 5 yaş altı 20 milyon çocuğun fazla kilolu veya obez olduğu bilinmektedir.
Obezitenin giderek yaygınlaşarak halk sağlığı sorunu haline gelmesi, tüm dünyada obezite ile mücadele çalışmalarının başlamasına neden olmuştur.
3.2. Türkiye’de Beslenme ve Fiziksel Aktivite Alışkanlıkları
Ülkemiz, beslenme durumu yönünden hem gelişmekte olan, hem de gelişmiş ülkelerin sorunlarını birlikte içeren bir görünüme sahiptir. Türkiye’de halkın beslenme durumu bölgelere, mevsimlere, sosyo-ekonomik düzeye ve kentsel-kırsal yerleşim yerlerine göre önemli farklılıklar göstermektedir. Bunun temel nedenlerinin başında gelir dağılımındaki dengesizlik gelmektedir. Bu durum beslenme sorunlarının niteliği ve görülme sıklığı üzerinde etkili olmaktadır. Ayrıca beslenme konusundaki bilgisizlik, hatalı besin seçimine, yanlış hazırlama, pişirme ve saklama yöntemlerinin uygulanmasına neden olmakta ve beslenme sorunlarının boyutlarının büyümesine yol açmaktadır.
Türk halkının beslenme durumuna bakıldığında, temel besin ekmek ve diğer tahıl ürünleridir. Günlük enerjinin ortalama %44’ü sadece ekmekten, %58’i ise ekmek ve diğer tahıl ürünlerinden sağlanmaktadır. Yıllar içerisinde besin tüketim eğilimi incelendiğinde ekmek, süt-yoğurt, et ve ürünleri, taze sebze ve meyve tüketiminin azaldığı; kurubaklagil, yumurta ve şeker tüketiminin ise arttığı söylenebilir. Genelde toplam yağ tüketim miktarında önemli farklılık olmamasına karşın, bitkisel sıvı yağ tüketim miktarının katı yağa oranla arttığı gözlenmektedir.
Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü tarafından yapılan Ulusal Hanehalkı Araştırmasına Ulusal Hastalık Yükü Araştırması’na göre ülkemizde 18 yaş üstü bireylerin ortalama günde 1.64 porsiyon meyve ve 1.57 porsiyon sebze tükettikleri ve bu oranın bölgelere ve kırsal/kentsel yerleşim yerlerine göre farklılıklar gösterdiği tespit edilmiştir. DSÖ raporları ve Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi’nde belirtildiği üzere vücut ağırlığının denetimi ve yeterli ve dengeli beslenme için günde en az 5 porsiyon meyve ve sebze tüketilmesi önerilmektedir. Bu önerilere göre ülkemizde meyve ve sebze tüketiminin yetersiz olduğu görülmektedir.
Son yıllarda ülkemizde özellikle kentsel bölgelerdeki çocuk ve gençler arasında ayaküstü beslenme (fast-food) sıklıkla tercih edilen bir beslenme şeklidir. Bu şekilde beslenme doymuş yağ asitleri yönünden zengin, posa içeriği, A ve C vitaminleri yönünden yetersiz olup, yetersiz ve dengesiz beslenmeye neden olmakta, obezite, kalp-damar hastalıkları, diyabet gibi kronik hastalıkların oluşma riskini artırmaktadır.
Ülkemizde obezitenin artmasına neden olan faktörlerden biri de hareketsiz yaşam tarzının yaygınlaşmasıdır. Düzenli fiziksel aktivitenin sağlıklı yaşam tarzının temel unsuru olduğu bilinmekte, fiziksel aktivitesi artmış bir toplumun sağlık harcamalarının çok ciddi düzeyde azaldığı ve ülke ekonomisine çok büyük katkısının olacağı kabul edilmektedir.
Fiziksel hareket alışkanlığının yeterli olması durumunda iskemik kalp hastalığına bağlı 31.519, iskemik inmeye bağlı 10.269 ölümün önlenebileceği hesaplanmaktadır. Önlenebilen hastalık yüküne bakıldığında ise fiziksel hareketliliğin yeterli olması halinde iskemik kalp hastalığına bağlı 300.850 DALY (Sakatlığa bağlı kayıp yaşam yılı Sakatlığa Ayarlanmış Yaşam Yılı önlenebilmektedir. Aynı şekilde iskemik inmeye bağlı 101.578 DALY, şeker hastalığına bağlı 37.456 DALY toplamda ise 464.627 DALY önlenebilmekte, bu da tüm hastalık yükünün % 4.3’üne denk gelmektedir.
Bakanlığımız tarafından 7 coğrafik bölgede, 7 ilde 30 yaş üstü 15.468 bireyde yapılan ve “Sağlıklı Beslenelim, Kalbimizi Koruyalım” çalışmasına göre Türkiye’de bireylerin sadece %3.5’inin düzenli olarak fiziksel aktivite yaptığı tespit edilmiştir. Ulusal Hanehalkı Araştırmasına göre ise ülkemizde 18 yaş üzeri bireylerin %20.32’sinin hareketsiz yaşadığı, %15.99’unun yetersiz düzeyde fiziksel aktivite yaptığı saptanmıştır. Onsekiz yaş ve yukarısında fiziksel hareketliliği haftada 150 dakika ve üzerinde olan birey oranı erkeklerde %71.12, kadınlarda %58.12 ve toplamda %63.69’dur.
Fiziksel aktivitenin yetişkinlerde cinsiyetle ilişkisinin incelendiği bir çalışmada 20-29 yaş kadınların fiziksel aktivite düzeyinin kadınların %50’sinde çok hafif ve hafif, %45’inde orta ve %5’inde ise orta üstü düzeyde olduğu, erkeklerin fiziksel aktivite düzeyinin ise kadınlardan daha fazla olduğu ve aktivite düzeyinin yaş ilerledikçe azaldığı rapor edilmiştir. 11-12 yaş grubunda çocuklarda yapılan bir çalışmada erkek çocukların %76.1’inin, kız çocuklarının ise %34’ü fiziksel olarak aktif bulunduğu bildirilmiş, okul saatlerinde erkeklerin %94.6’sının, kızların ise yalnızca %17’sinin fiziksel aktivitelere katıldığı belirtilmiştir.
Okul çağı çocuklarının fiziksel aktivite düzeyinin incelendiği bir çalışmada çocukların %76’sının yürüyerek, %21’inin ise servisle okula gittikleri bildirilmiştir. Çocukların %22’sinin düzenli olarak spor yapmadığı, %43’ünün sokakta oynadığı, bilgisayar kullanma sürelerinin ise günde 1.28 saat olduğu raporlanmıştır. Aynı çalışmada, fiziksel aktivite düzeyi (PAL) değerlendirildiğinde hafta içinde %73’ünün hafta sonunda ise %62’sinin sedanter (PAL < 1.39) yaşam sürdüğü bulunmuştur. Yapılan bir başka çalışmada ise okul öncesi ve ilkokul çocuklarının %62’sinin günde 2 saatten, %8.3’ünün ise 4 saatten fazla TV izlediği belirtilmiştir.
3.3.Türkiye’de Obezite ile İlgili Mevcut Durum
3.3.1.Çocuklarda ve Adolesanlarda Obezite Prevalansı
Ülkemizde çocuk ve adolesanlarda obezite sıklığını araştıran ulusal bazda yapılmış bir çalışma mevcut olmamakla birlikte lokal ve bölgesel düzeyde yapılan çeşitli çalışmalar bulunmaktadır. Çocuklarda ve gençlerdeki obezite profilinin ortaya konulması açısından farklı bölgelerde yürütülen çalışmalardan bazıları aşağıda belirtilmiştir.
Kayseri’de 3703 çocukta (6-10 yaş:1032; 11-17 yaş:2671) yürütülen bir çalışmada çocukların %10.6’sını kilolu (BKI ≥ 85-<95.yüzdelik) ve %1.6’sının obez olduğu belirtilmiştir.
İstanbul, Ankara ve İzmir illerinde 12-13 yaş grubu 1044 adolesan üzerinde yapılan bir çalışmada çocukların %12’si zayıf, %12’si kilolu ve %2’si obez olarak saptanmıştır. Yine bu üç büyük ilde 12-13 yaş grubunda 1014 adolesanda yapılan bir başka çalışmada toplam obezite prevalansı erkeklerde %15.1, kızlarda %13.3 olarak bulunmuştur.
Yeditepe Üniversitesi tarafından 20 özel yuva, ilköğretim okulu ve lisede 1669 çocuk arasında yapılan beslenme araştırması sonuçlarına göre her altı çocuktan birinin obezite sınırında olduğu, kızlarda %16.7, erkeklerde ise %25 sıklıkla görüldüğü, 10-12 yaş grubu erkek çocukların %34.4’ünün obezite açısından yüksek risk altında olduğu görülmüştür. Araştırma sosyo ekonomik düzeyi yüksek ailelerin çocuklarını kapsamaktadır.
Muğla’da 6-15 yaş arasında 4260 çocuk obezite açısından değerlendirilmiş ve kızların %7,6’sının, erkeklerin %9,1’inin obez olduğu saptanmıştır. Bu yaş grubunda obezitenin nedenleri TV başında fazla süre kalma, TV başında atıştırma, annenin çalışması ve okulda en az 1 öğün tatlı tüketimi olduğu belirlenmiştir.
Günümüzde obezite çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalıklardan biri olarak kabul edilmektedir. Ülkemizde çocukluk obezitesinin görülme sıklığının son 20 yılda %6-7’den %15-16’ya çıktığı bildirilmektedir. Çocukluk çağı obezitesinin yetişkinlik obezitesine yol açtığı ve pek çok kronik hastalık için zemin oluşturduğu düşünüldüğünde obezite ile mücadeleye çocukluk çağında başlamanın ne kadar önemli olduğu açıkça görülmektedir.
3.3.2.Yetişkinlerde Obezite Prevalansı
Ülkemizde yetişkinlerde obezite prevalansını geniş çapta araştıran üç büyük çalışma tamamlanmıştır. Türkiye’de Erişkinlerde Kalp Hastalığı ve Risk Faktörleri çalışması (TEKHARF), Türkiye Obezite ve Hipertansiyon Araştırması (TOHTA) ve Türkiye Diyabet, Obezite ve Hipertansiyon Epidemiyolojisi (TURDEP) çalışmasıdır.
Türk Kardiyoloji Derneği tarafından yapılan ve 3681 kişiyi kapsayan TEKHARF çalışmasında BKİ ≥ 30 kg/ m2 obezite olarak tanımlanmış ve 1990 yılı kohortunda obezite prevalansı %16.4 (kadın ve erkeklerde sırası ile %24.0 ve %9.0) bulunmuştur. Aynı çalışmanın 1997/98 kohortunda bu rakam %28.6’ya (kadın ve erkeklerde sırasıyla %38.8 ve ve %18.7’ye) yükselmiştir. Buna göre geçen 8 yıl içinde obezite prevalansı kadınlarda %50 ve erkeklerde %65 artmıştır. 2000 yılı değerlendirmesinde ise obezite sıklığının kadınlarda %43.0, erkeklerde %21.1’e yükseldiği bildirilmiştir.
1999-2000 yılları arasında 23.888 erişkin üzerinde yapılan TOHTA çalışmasının kohortunda kadınların %50’si, erkeklerin %40’ı ve genel erişkin toplumun %44.4’ünün normal vücut ağırlığının ( BKİ ≥ 25) üzerinde olduğu saptanmıştır.
TURDEP çalışması 20 yaş üzeri 24.788 birey üzerinde yapılmıştır. Bu çalışmaya göre, obezite prevalansı (BKİ ≥ 30 kg/ m2 ) kadınlarda %29.9, erkeklerde %12.9 olarak belirlenmiştir. Aynı çalışmada santral obezite (Bel çevresi: kadında ≥ 88 cm, erkekte ≥ 102 cm) açısından değerlendirme yapıldığında obezite prevalansı %34.3 (kadınlarda %48.4 ve erkeklerde %16.9) olarak saptanmıştır. Türk kadınlarında santral obezite sıklığının bu denli yüksek olması, başta kalp damar hastalıkları ve tip 2 diyabet olmak üzere kadın nüfusun yakın gelecekte karşılaşacağı önemli sorunlara işaret etmektedir.
Ülkemizde 5 yılda bir tekrarlanan 15-49 yaş grubu kadınların çalışma kapsamına alındığı Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) sonuçları incelendiğinde obezitenin kadın nüfusta giderek arttığı görülmektedir. Bu araştırma sonuçlarına göre, 15-49 yaş grubu kadınlarda fazla kiloluluk (BKİ = 25-29.9 kg/m2 ) sıklığı 1998 yılında %33.4, 2003 yılında %34.2 ve obezite ( BKİ≥ 30 ) sıklığı ise 1998 yılında %18.8 ve 2003 yılında %22.7 olarak bulunmuştur.
Sağlık 21: Herkese Sağlık çalışmaları kapsamında Sağlık Bakanlığı tarafından 1997 yılında yapılan bir araştırmada BKİ’ne göre erkeklerin %37.9’unun, kadınların %32.4’ünün fazla kilolu, erkeklerin %9.6’sının, kadınların %23.6’sının obez olduğu bildirilmiştir. Bel/kalça oranına (erkek>1.0, kadın >0.8) göre obezite değerlendirilmesi yapıldığında erkeklerin %13.4’ü, kadınların %46.1’i obez olarak saptanmıştır.
Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından 7 coğrafik bölgede seçilen 7 ilde 14 sağlık ocağında yapılan “Sağlıklı Beslenelim, Kalbimizi Koruyalım” çalışmasına göre, erkeklerde obezite sıklığı %21.2 iken; kadınlarda %41.5 olarak bulunmuştur. BKİ değeri 40-69 yaş arasında doğrusal olarak artmakta ve 70 yaşından sonra düşmektedir.
Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü tarafından yapılan beyana dayalı Ulusal Hanehalkı Araştırması sonuçları incelendiğinde ülkemizde 18 yaş ve üzeri bireylerde fazla kilolu olanların sıklığı %31.35, obezite sıklığı ise %12.02 olduğu bulunmuştur. Cinsiyete göre değerlendirildiğinde kadınların %28.93’ünü fazla kilolu, %14.49’unun obez, erkeklerin ise %33.64’ünün fazla kilolu ve %9.70’inin obez olduğu bulunmuştur.
Halk sağlığı önlemleri içinde en başta obezitenin engellenmesi ve tedavisi yer almalıdır. Türkiye Hastalık Yükü Çalışması sonuçlarına göre yüksek beden kitle indeksine atfedilebilir hastalık yükü ve ölüm sayılarının nedenlere göre dağılımı aşağıdaki Çizelge 3’de gösterilmiştir.
Çizelge 3‘de de görüldüğü gibi, obezitenin önlenmesi ile önlenecek ölüm sayıları iskemik kalp hastalığında 29.581, iskemik inmede 11.109, diyabetes mellitusta 7.674’dür. Toplumda ise 57.143 ölüm önlenebilmekte olup bu tüm ölümlerin %13.3’ ünü oluşturmaktadır. Atfedilen YLD sayılarına bakıldığında, diyabetes mellitusda 78.319, osteoartiritlerde 61.035, iskemik inmede ise 53.136’dır. Obezitenin önlenmesine ile önlenen DALY sayıları iskemik kalp hastalığında 346.294, diyabetes mellitusda 152.240, iskemik inmede 146.930 olarak görülmektedir. Önlenen DALY sayısı toplam DALY’nin %7.3’ ünü oluşturmaktadır.
Çizelge 3: Yüksek Beden Kitle İndeksine Atfedilebilir Hastalık Yükü ve Ölüm
Sayılarının Nedenlere Göre Dağılımı
| Neden | Atfedilebilir Ölüm | Atfedilebilir YLL | Atfedilebilir YLD | Atfedilebilir DALY | Toplam DALY İçindeki Atfedilebilir DALY Oranı |
| İskemik kalp hastalıkları | 29581 | 317790 | 28504 | 346294 | 3.2 |
| Hipertansif kalp hastalıkları | 7174 | 57723 | 4073 | 61796 | 0.6 |
| İskemik inme | 11109 | 93794 | 53136 | 146930 | 1.4 |
| Diabetes Mellitus | 7674 | 73921 | 78319 | 152240 | 1.4 |
| Osteo artritler | 0 | 0 | 61035 | 61035 | 0.6 |
| Meme kanseri | 724 | 7141 | 1718 | 8859 | 0.1 |
| Kolon ve rektum kanserleri | 646 | 6583 | 717 | 7300 | 0.1 |
| Korpus uteri kanseri | 235 | 2079 | 651 | 2730 | 0.0 |
| Toplam | 57143 | 559032 | 228151 | 787183 | 7.3 |
*Kaynak.Türkiye Hastalık Yükü Çalışması (YLL: Kaybedilen yaşam yılı, YLD: Sakatlıkla geçirilen yaşam yılı, DALY: Sakatlığa bağlı kayıp yaşam yılı)
Yüksek BKİ’ne atfedilebilir hastalık yükünün cinsiyete göre dağılımı Çizelge 4‘de verilmiştir.
Çizelge 4.Yüksek Beden Kitle İndeksine Atfedilebilir Hastalık Yükünün Dağılımı
| Erkek | Kadın | Toplam | ||||
| Sayı | Yüzde | Sayı | Yüzde | Sayı | Yüzde | |
| Ölümler | 26006 | 11.1 | 31136 | 15.8 | 57143 | 13.3 |
| YLL | 278008 | 8.2 | 281024 | 11.0 | 559032 | 9.4 |
| YLD | 101972 | 4.5 | 126179 | 4.9 | 228151 | 4.7 |
| DALY | 379980 | 6.7 | 407203 | 7.9 | 787183 | 7.3 |
*Kaynak.Türkiye Hastalık Yükü Çalışması (YLL: Kaybedilen yaşam yılı, YLD: Sakatlıkla kaybedilen yaşam yılı, DALY: Sakatlığa bağlı kaybedilen yaşam yılı)
Çizelge 4‘de de görüldüğü gibi obezitenin önlenmesi ile erkeklerde 26.006 ölüm önlenmiş olup bu toplam ölümlerin %11.1’ini oluşturmaktadır. Kadınlarda ise önlenen ölüm sayısı 31.136 olup toplam ölümlerin %15.8’idir. Önlenen DALY açısından değerlendirildiğinde; erkeklerde önlenen hastalık yükü %6.7 iken kadınlarda ise %7.9’dur.
3.3.Obezite ile Mücadele Ulusal Eylem Planın Amacı ve Kapsamı
Obezite yaşam kalitesini düşüren çok faktörlü kronik bir hastalıktır. Tüm dünyada bu kadar hızlı artan, bireyleri ve toplumları etkileyen başka bir hastalık bulunmamaktadır. Bu nedenle obezite ile mücadele konusunda tüm dünyada politikalar geliştirilmekte, ulusal eylem planları hazırlanmaktadır.
Obezitenin nedeninin birden fazla faktörden oluşması, obezite ile mücadelenin de farklı yaklaşımlarla sürdürülmesi gereğini ortaya koymaktadır. Günümüzde global düzeyde hızla artan obezite ile mücadelede, bireysel mücadelenin yanı sıra kurumsal mücadele de önem kazanmıştır. Bunun için kurumsal düzeyde çok sektörlü bir yaklaşımla gerekli önlemlerin alınması zorunlu hale gelmiştir.
Ülkemizde çeşitli kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler, özel sektör, sivil toplum kuruluşları vb. pek çok kurum ve kuruluş tarafından obezitenin önlenmesine yönelik çeşitli programlar, projeler ve eğitim çalışmaları sürdürülmektedir. Ancak sürdürülen bu çalışmaların koordinasyon içinde olması ve yol haritası dahilinde yürütülmesi obezite ile mücadelenin başarı düzeyini etkileyen çok önemli bir husustur. Ülkemizde yürütülen ve yürütülmesi planlanan tüm çalışmaların belirli bir program dahilinde yürütülmesi, ölçülebilir ve izlenebilir olması amacıyla bu eylem planı hazırlanmıştır.
“Obezite ile Mücadele Ulusal Eylem Planı”nın amacı, ülkemizde görülme sıklığı giderek artan ve çocuklarımızı ve gençlerimizi etkileyen bu hastalıkla etkin şekilde mücadele etmek, toplumun obezite ile mücadele konusunda bilgi düzeyini artırarak bireylerin yeterli ve dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığı kazanmalarını teşvik etmek ve böylece ülkemizde obezite ve obezite ile ilişkili hastalıkların (kalp-damar hastalıkları, diyabet, bazı kanser türleri, hipertansiyon, kas-iskelet sistemi hastalıkları vb.) görülme sıklığını azaltmaktır.
“Obezite ile Mücadele Ulusal Eylem Planı”, geniş tabanlı ve çok sektörlü bir yaklaşımı benimsemektedir. Bu nedenle son derece kapsamlı olarak planlanmıştır. Ulusal ve yerel düzeyde politik istek ve kararlılığın sağlanması, koruyucu sağlık hizmetleri kapsamında toplumun, farklı araçlar kullanılarak obezite, yeterli ve dengeli beslenme ve fiziksel aktivite konularında bilinçlendirilmesinin yanı sıra obezitenin teşhis ve tedavisine yönelik önlemlerin de alınması bu eylem planı içinde yer almıştır.
4.OBEZİTE İLE MÜCADELE EYLEM PLANI (Obezitenin Önlenmesi Hedef Ve Stratejileri)
A. OBEZİTE İLE MÜCADELE ULUSAL EYLEM PLANI YÖNETİM VE POLİTİKALARININ GELİŞTİRİLMESİ
A.1. Ulusal ve yerel düzeyde politik istek ve kararlılığın sağlanması ve uygulamaya konulması
A.1.1. Amaç
Önemli bir halk sağlığı sorunu olan obezitenin önlenmesi ve azaltılması için, ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği içinde, obezite ile mücadele ulusal eylem planına işlerlik kazandırılarak obezite ile etkin mücadele edilmesi.
A.1.2.Hedefler
A.1.2.1. 2009 yılına kadar ilgili tüm kurum ve kuruluşlar ile koordinasyonu sağlayarak “Obezite ile Mücadele Ulusal Eylem Planı”nın uygulanmasına yönelik tüm faaliyetleri planlamak.
A.1.2.2. 2012 yılına kadar yapılan uygulamaları izlemek ve değerlendirmek.
A.1.3.Stratejiler
A.1.3.1.Eylem Planı çerçevesinde obezite ile mücadeleye yeterli ve dengeli beslenme, fiziksel aktivitenin teşviki vb) yönelik konularda faaliyet gösteren kamu ve özel kurum ve kuruluşlar arasında her düzeyde koordinasyon ve işbirliği sağlanması.
A.1.3.2.Obezite ile mücadele stratejilerinin ulusal sağlık stratejileri ve politikaları arasında yer almasının sağlanması.
A.1.3.3.Ulusal boyutta politik kararlılığı artırmak ve yönetimi güçlendirmek için merkez teşkilatında “Obezite İle Mücadele Danışma Kurulu”, illerde ise katılım ve koordinasyonu geliştirmek üzere “Yeterli ve Dengeli Beslenme ve Hareketli Yaşam Kurulu” oluşturulması, mevcut kurulların güçlendirilmesi ve işlerlik kazandırılması.
A.1.3.4. Obezite ile Mücadele Eylem planının etkin yürütülmesinin sağlanması ve denetlenmesi.
A.1.4.Aktiviteler
A.1.4.1. 2008 yılı içinde “Obezite İle Mücadele Danışma Kurulu” oluşturulacak, ilgili kamu kurum ve kuruluşları, üniversiteler, sivil toplum örgütleri, özel sektör ve meslek kuruluşları üst düzeyde temsil edilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: DPT, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, TÜİK, RTÜK, TAPDK, TRT, TSK, YÖK, Meslek Örgütleri, STK
Süre: 2008
A.1.4.2. “Obezite İle Mücadele Danışma Kurulu Çalışma Esas ve Usulleri Yönetmeliği” hazırlanacak ve yayımlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: DPT, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, TÜİK, RTÜK, TAPDK, TRT, TSK, Üniversiteler, Meslek Örgütleri, STK
Süre: 2009
A.1.4.3. İl valileri ve sağlık müdürleri periyodik olarak, gruplar halinde obezite ile mücadele değerlendirme toplantılarına davet edilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: DPT, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Başbakanlık Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, TÜİK, Üniversiteler, Meslek Örgütleri, STK
Süre: 2009
A.1.4.4. Her ilde İl Hıfzıssıhha Kurulu kararıyla “Yeterli ve Dengeli Beslenme ve Hareketli Yaşam Kurulu” oluşturulacak, bu kurulda ilgili kamu kurum ve kuruluşları, üniversite, sivil toplum örgütleri, özel sektör, meslek kuruluşları ve medya üst düzeyde temsil edilecektir.
Sorumlu Kuruluş: İçişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: İl Hıfzıssıhha Kurulu Üyeleri İl Müdürlükleri, Üniversiteler, Özel Sektör, Meslek Örgütleri, STK.
Süre: 2008
A.1.4.5. Eylem planı çerçevesinde “Yeterli ve Dengeli Beslenme ve Hareketli Yaşam Kurulu”nun çalışmalarına alt yapı oluşturmak amacıyla sorumlu Sağlık Müdür Yardımcısı ve Eğitim Şube Müdürü koordinatörlüğünde hekim, diyetisyen, fizyoterapist, psikolog ve eğitim hemşiresinden oluşturulan ekip tarafından il yıllık çalışma planları hazırlanacak ve uygulanması sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: İl Hıfzıssıhha Kurulu Üyeleri İl Müdürlükleri, Üniversiteler, Özel sektör, Meslek Örgütleri, STKlar
Süre: 2008-2012
A.1.4.6. “Yeterli ve Dengeli Beslenme ve Hareketli Yaşam Kurulu” koordinatörlüğünde ilde yapılan tüm çalışmalar (halk eğitimleri, panel, konferans vb. faaliyetler) Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü’ne sunulacak ve Obezite ile Mücadele Danışma Kurulunda değerlendirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: DPT, Başbakanlık Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Üniversiteler, TÜİK, Meslek Örgütleri, STK.
Süre: 2008-2012
A.2. Obezite İle Mücadele Eylem Planının yönetilmesinde finansal düzenlemeler
A.2.1. Amaç
Obezite İle Mücadele Eylem Planının etkin olarak yürütülmesi amacıyla gerekli finansal desteğin bütçe imkanları çerçevesinde sağlanması
A.2.2.Hedefler
A.2.2.1.Sağlık, tarım, ticaret, ulaşım, eğitim, ekonomi, spor, çevre, şehir planlama, çalışma, sosyal güvenlik, kültür ve turizm vb. alanlarında 2010 yılına kadar geliştirilecek olan politika ve bütçe programlarında obezite ile mücadeleye yönelik önlemlere yer verilecektir.
A.2.3.Stratejiler
A.2.3.1.Ulusal ve yerel düzeyde tüm paydaşların yıllık bütçelerinde obezite ile mücadele programlarını desteklemek amacıyla bütçe imkanları çerçevesinde kaynak ayrılması.
A.2.3.2.Düşük sosyo ekonomik bölgeler başta olmak üzere ülke genelinde yeterli ve dengeli beslenme için temel oluşturan güvenilir gıda temini ve ulaşılabilirliğinin iyileştirilmesi ile temel besin gruplarında yer alan besinlerin çeşitliliğini sağlayıcı olanakların oluşturulması konularında alınabilecek ekonomik önlemlerin belirlenmesi ve uygulamaya konulması.
A.2.4.Aktiviteler
A.2.4.1.Okullarda fiziksel aktivite imkanlarının bütçe imkanları dahilinde oluşturulması için ödenek ayrılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı, Maliye Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, özel sektör.
Süre: 2008-2012
A.2.4.2.İşyerlerinde fiziksel aktivite imkanlarının oluşturulması için bütçe imkanları dahilinde ödenek ayrılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tüm kamu kurum ve kuruluşları, özel sektör
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler, STK’lar
Süre: 2008-2012
A.2.4.3.Yerel yönetimler tarafından özellikle risk grupları (çocuk, gebe, engelliler, yaşlılar vb) olmak üzere toplumun tüm kesiminin egzersiz olanaklarının artırılması amacıyla spor tesislerinin ve rekreasyon alanlarının oluşturulması için ödenek ayrılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: İçişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Başbakanlık, Çevre ve Orman Bakanlığı, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, SÇHEK
Süre: 2008-2011
A.2.4.4. Toplumun tüm kesiminin fiziksel aktivite yapmasına olanak sağlayacak daha iyi şehir düzenlemeleri ve ulaşım olanakları ile fiziksel aktivite teşvik edilerek fiziksel aktivite ortamları oluşturulacaktır.
Sorumlu Kuruluş: İçişleri Bakanlığı, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı,
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Ulaştırma Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Çevre ve Orman Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, STK
Süre: 2011
A.2.4.5.Ülke genelinde okullarda yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması için besin gruplarında yer alan besinlere ve menülere erişim imkanlarının teşvikine yönelik gerekli yasal düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: MEB
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, STK
Süre: 2011
A.3. Ulusal düzeyde mevcut durumun saptanması ve yapılacak araştırmaların desteklenmesi
A.3.1. Amaç
Obezite ile mücadele çalışmalarına esas oluşturması amacıyla ülkemizde yaşa, cinsiyete, bölgelere, sosyo-ekonomik düzeye vb. göre fazla kiloluluk ve obezite görülme sıklığının belirlenmesi ve risk faktörlerine yönelik mevcut durumun saptanması
A.3.2.Hedefler
A.3.2.1. 2008 yılı içinde “Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırmasının (TBSA) yapılmasına yönelik aktiviteleri başlatmak
A.3.2.2. 2012 yılına kadar “Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi”ni cinsiyete, risk gruplarına ve yaş gruplarına göre hazırlamak ve var olanları güncellemek
A.3.2.3. 2010 yılına kadar yaş gruplarına göre “Ulusal Fiziksel Aktivite Rehberi”ni hazırlamak.
A.3. 3. Stratejiler
A.3.3.1. “Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması”nın yapılabilmesi için ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyonun sağlanması ve alt yapının oluşturulması
A.3.3.2. Her ilde “İl Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sağlık Araştırması”nın yapılması amacıyla il içi koordinasyonun sağlanması ve alt yapının oluşturulması
A.3.3.3. “Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması” sonuçlarına göre risk gruplarının belirlenmesi, Türkiye’ye özgü yüzdelik değerlerinin saptanması ve “Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi”nin güncellenmesi
A.3.3.4. “Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması” sonuçlarına göre Türk halkının yaşa ve cinsiyete göre boy uzunluğu ve vücut ağırlığı yüzdelik değerlerinin saptanması
A.3.3.5. “Ulusal Fiziksel Aktivite Rehberi”nin yapılabilmesi için ilgili kurum ve kuruluşlarla koordinasyonun sağlanması
A.3.3.6. Obezite ile ilgili olarak farklı kuruluşlar tarafından yapılacak ulusal araştırmalarda standardizasyonu sağlamak ve uluslar arası geçerliliği olan verileri elde etmek amacıyla rehber geliştirilmesi
A.3.4.Aktiviteler
A.3.4.1. “Türkiye Beslenme ve Sağlık Araştırması”nın yapılması için araştırma planı (örneklemin, araştırma yönteminin ve gereçlerin belirlenmesi vb) oluşturulacak ve organizasyonu (işbölümü, çalışma takvimi vb.) sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı, TÜBİTAK, TÜİK, üniversiteler
Süre: 2008
A.3.4.2. Ulusal Eylem Planı çerçevesinde, her ilde 5 yılda bir “İl Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sağlık Araştırması” yapılacak ve araştırma sonuçları Obezite İle Mücadele Danışma Kuruluna sunulacaktır.
Sorumlu Kuruluş: İçişleri Bakanlığı ve Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: DPT, TÜİK, Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı Üniversiteler, Meslek Örgütleri, STK.
Süre: 2009 -2012
A.3.4.3. Belirlenen risk gruplarına göre çalışma grupları oluşturularak “Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi” güncellenecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, üniversiteler, STK
Süre : 2012
A.3.4.4. Yaş gruplarına göre “Ulusal Fiziksel Aktivite Rehberi” hazırlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Çevre ve Orman Bakanlığı, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre : 2010
A.3.4.5. Obezite ile ilgili olarak planlanacak olan ulusal araştırmalarda (obezite risk faktörleriyle ilgili beslenme, fiziksel aktivite vb. konularda) uluslararası geçerliliği olan ve karşılaştırılabilir verilerin elde edilmesini ve yöntem standardizasyonunu sağlamak amacıyla bir rehber geliştirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: TÜBİTAK, Üniversiteler, TÜİK
Süre: 2010-2012
B. OBEZİTENİN ÖNLENMESİNE YÖNELİK GİRİŞİMLER
B.1. Toplumun Obezite, Yeterli ve Dengeli Beslenme ve Fiziksel Aktivite Konularında Bilgilendirilmesi ve Bilinçlendirilmesi
B.1.1. Amaç
Topluma yeterli ve dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığının kazandırılması ve obezite riskinin azaltılması.
B.1. 2. Hedef
B.1.2.1. 2010 yılına kadar toplum genelinde obezite ve sağlık riskleri konusunda farkındalık yaratmak.
B.1.3. Stratejiler
B.1.3.1. Sağlık personelinin obezite ile mücadele konusunda bilgi düzeyinin artırılması amacıyla hizmet içi eğitim programlarının düzenlenmesi.
B.1.3.2. Sağlık kuruluşlarına başvuran bireylerin obezite ile mücadele konusunda bilgilendirilmelerinin sağlanması.
B.1.3.3. Sağlık kuruluşlarına başvuran bireylerin obezite ile mücadele konusunda bilgilendirilmelerinin sağlanması.
B.1.3.4. Tüm kamu kurum ve kuruluşlarında mevcut hizmet içi eğitim programlarında obezite ile mücadele ile ilgili konuların yer almasının sağlanması.
B.1.3.5. Obezite, yeterli ve dengeli beslenme ve fiziksel aktivite ile ilgili konularda toplumun geneline ve özel gruplara (askeri personel, öğretmenler, din adamları, medya mensupları vb.) yönelik kitlesel kampanya, etkinlik ve programların geliştirilerek, düzenli aralıklarla uygulanması ve yaygınlaştırılması.
B.1.3.6. Aile, okul ve medya işbirliği ile çocuk ve adölesanların bilgisayar ve TV başında gereğinden fazla zaman geçirmelerinin engellenmesi için çocukların fiziksel aktivite, spor faaliyetleri ve sosyal aktivitelere yönlendirilmesinin sağlanması.
B.1.3.7.Obezite ile mücadele ile ilgili konularda topluma doğru mesajların ulaştırılması amacıyla medya ile işbirliğinin sağlanması.
B.1.3.8. Koruyucu sağlık ve aile hekimliği hizmetleri kapsamında öncelikli olarak risk gruplarına (bebekler, çocuklar, gebe ve emzikliler, yaşlılar, engelliler vb.) yönelik obezite ile mücadele uygulamalarının yaygınlaştırılması.
B.1.4. Aktiviteler
B.1.4.1. 81 ilde Sağlık Müdürlükleri bünyesinde obezite ile mücadele konusunda hekim, diyetisyen, psikolog, fizyoterapist, hemşireden oluşan bir eğitim ekibi oluşturulacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2008
B.1.4.2. İl eğitim ekiplerine yönelik olarak “Eğiticilerin Eğitimi” programları düzenlenecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2009
B.1.4.3. Eğiticilere yönelik olarak hizmet içi eğitim programlarında kullanılmak üzere eğitim modülleri ve eğitim rehberleri oluşturulacak, eğitim materyalleri (kitap, broşür, afiş, film vb.) geliştirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler, STK
Süre: 2009
B.1.4.4. Sağlık kuruluşlarında ve/veya aile hekimliği sistemi içinde sağlık muayenesi
yapılan tüm bireylerden BKİ≥ 25 olanların toplum sağlığı merkezlerine yönlendirilerek obezite ve obezite ile mücadele konularında bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2009-2012
B.1.4.5. Sağlık Bakanlığı ve İl Müdürlükleri bünyesinde bireylerin her an ulaşabilecekleri ve doğru bilgi alabilecekleri ücretsiz “Obezite İle Mücadele Bilgi Hattı” kurulacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: İl sağlık Müdürlükleri
Süre: 2009-2010
B.1.4.6. Obezite ile mücadele konularında topluma doğru mesajların ulaştırılması amacıyla halk eğitim merkezleri vb. yerlerde eğitim etkinlikleri düzenlenecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: RTÜK, TRT, Anadolu Ajansı, Medya Kuruluşları, Üniversiteler,STK.
Süre: 2009
B.1.4.7. Obezite ile mücadele konularında topluma doğru mesajların ulaştırılması amacıyla sağlık muhabirlerinin, yapımcı ve yönetmenlerin bilgi düzeyi artırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı,
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: RTÜK, TRT, Anadolu Ajansı, Medya Kuruluşları, Üniversiteler
Süre: 2009
B.1.4.8. Silahlı Kuvvetler bünyesindeki kurum ve kuruluşlarda acemi er eğitim merkezleri başta olmak üzere askerlerin obezite ile mücadele konularında bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Savunma Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Genel Kurmay Başkanlığı, Gülhane Askeri Tıp Akademisi, Üniversiteler
Süre: 2009
B.1.4.9. Emniyet Genel Müdürlüğü bünyesindeki kurum ve kuruluşlarda emniyet mensuplarının obezite ile mücadele konularında bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Emniyet Genel Müdürlüğü
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Üniversiteler
Süre: 2009
B.1.4.10. Toplum liderlerinden biri olan din görevlilerinin vaazlarında, hutbelerde vb. obezite ile mücadele konularının yer alması sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Diyanet İşleri Başkanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı
Süre: 2009
B.1.4.11. Sanatçıların, sporcuların ve politikacıların vb. topluma doğru mesaj vermeleri sağlanacak, yanlış mesajların verilmesi engellenecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: TBMM, TRT, RTÜK, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Anadolu Ajansı, Medya Kuruluşları, STK
Süre: 2009
B.1.4.12. Medyada yeterli ve dengeli beslenme, obezite ve fiziksel aktivite konularında doğru mesajların yer alması (alt yazı, spot film, bilgilendirmeye ve bilinçlendirmeye yönelik reklam filmi, internet siteleri, sağlık programları vb.) sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Tüm kamu kurum ve kuruluşları, TBMM, TRT, RTÜK, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Anadolu Ajansı, Medya Kuruluşları, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.1.4.13. Bebeklerin doğumdan itibaren ilk 6 ay sadece anne sütü ile beslenmesi, 6.aydan itibaren anne sütü ile birlikte uygun ek besinlere başlanması ve iki yaşına kadar anne sütü ile beslenme teşvik edilecek ve özendirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Başbakanlık, SHÇEK, Üniversiteler, STK’lar,
Süre: 2008-2012
B.1.4.14. Ana-çocuk sağlığı hizmetlerinde, kadınlarda sık doğumların önlenmesi ve doğumlar arası sürenin en az 2 yıl olmasının sağlanmasına yönelik çalışmalar devem ettirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Başbakanlık, SHÇEK, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.1.4.15. Gebe ve emziklilik dönemi kadınların düzenli aralıklarla sağlık kuruluşlarına başvurarak vücut ağırlığı kontrolü ile ilgili danışmanlık hizmetlerinden yararlanmaları sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Başbakanlık, SHÇEK, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.1.4.16. Huzurevleri, yaşlı bakım merkezleri vb. yerlerde yaşayan yaşlılar, yeterli ve dengeli beslenme ve fiziksel aktivite konularında bilgilendirilecek, huzurevleri ve yaşlı bakım merkezlerinde verilen toplu beslenme hizmetleri iyileştirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: SHÇEK
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2009-2012
B.1.4.17. Engelliler için vücut ağırlığı kontrolü danışmanlık hizmetleri ve fiziksel aktivite imkanları geliştirilecek ve yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Başbakanlık, SHÇEK, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Engelliler Federasyonu, Üniversiteler, STK
Süre: 2009-2012
B.1.4.18. Sigarayı bırakanlar için vücut ağırlığı kontrolünün sağlanması konusunda bilgilendirme toplantıları (panel, konferans vb.) düzenlenecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Başbakanlık, TAPDK, Üniversiteler, STK
Süre: 2009-2012
B.1.4.19. Spor salonlarında uygulanan egzersiz programlarının uzman kontrolünde yapılması sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Gençlik ve Spor Genel müdürlüğü, Yerel Yönetimler
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2009-2012
B.1.4.20. Rekreasyon alanlarında bulunan egzersiz amaçlı ekipmanların kullanımına yönelik konunun uzmanlarınca belirli aralıklarla halk eğitimlerinin verilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Yerel Yönetimler
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Üniversiteler
Süre: 2009-2012
B.2. Okullarda Obezite ile Mücadelede, Yeterli ve Dengeli Beslenme ve Düzenli Fiziksel Aktivite Alışkanlığının Kazandırılması
B.2.1. Amaç
Örgün ve yaygın eğitim programlarına obezite ile mücadele konusunun dahil edilerek, okul öncesi ve okul çağı çocuklarına, adölesanlara, gençlere yeterli ve dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite alışkanlığı kazandırılması, sağlıklı ve üretken nesillerin yetiştirilmesine katkı sağlanması.
B.2.2. Hedefler
B.2.2.1. 2012 yılına kadar öğretmen ve öğrencilerin % 50’sini yeterli ve dengeli beslenme ve fiziksel aktivite konularında bilgilendirmek
B.2.2.2. 2012 yılına kadar okullardaki fiziksel aktivite imkanlarını bütçe imkanlarını da dikkate alarak mevcut duruma göre %50 oranında arttırmak.
B.2.2.3. 2012 yılına kadar okullarda verilen beslenme hizmetlerinde %80 oranında
standardizasyon sağlamak.
B.2.2.4. 2012 yılına kadar okullarda fazla kiloluluk ve obezite prevalansını %10
azaltmak.
B.2.3. Stratejiler
B.2.3.1. Okul öncesi ve okul çağı çocukları, öğretmenler ve velilere yönelik obezite ile
mücadele ile ilgili konularda bilgilerinin güncellenmesi ve eğitim faaliyetlerinin
yaygınlaştırılması.
B.2.3.2. Okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve üniversitelerde beden eğitimi dersi
için ayrılan sürenin artırılmasını sağlanması.
B.2.3.3. Okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve üniversitelerde fiziksel aktivite
imkanlarının ( spor salonu, okul bahçelerinin düzenlenmesi, araç-gereç temini vb.)
bütçe imkanları dahilinde geliştirilmesi
B.2.3.4. Okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve üniversitelerde risk altındaki (zayıf, fazla kilolu ve obez) öğrencilerin tespit edilmesi
B.2.3.5. Çocukluk ve adölesan döneminde yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanmasının için besin gruplarında yer alan besinlerin tüketiminin özendirilmesi.
B.2.4.Aktiviteler
B.2.4.1. Okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim, üniversite öğrencilerine, öğretmenlerine
ve velilerine yönelik eğitim modülleri ve materyalleri ( kitap, broşür, afiş, kitap ayraçları, faaliyet/boyama kitapları, film vb.) geliştirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler, STK.
Süre: 2008-2012
B.2.4.2. İnteraktif, eğlenceli ve öğretici eğitim teknikleri, bilgisayar oyunları, drama, tiyatro oyunu vb. kullanılarak okul öncesi ve ilköğretim çocukları obezite ile mücadele konularında bilgilendirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, STK.
Süre: 2008-2012
B.2.4.3. Ortaöğretim ve üniversite öğrencilerine yönelik obezite ile mücadele konularında çeşitli seminer, konferans, panel vb. eğitim veya bilgilendirme toplantıları düzenlenecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: YÖK, STK.
Süre: 2008-2012
B.2.4.4. Okullarda (okul öncesi, ortaöğretim ve lise) obezite, yeterli ve dengeli beslenme ve fiziksel aktivite ile ilgili konuların derslerde işlenme süreleri arttırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı,
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: YÖK
Süre: 2008-2012
B.2.4.5. Yeterli ve dengeli beslenme ve fiziksel aktivite ile ilgili özel gün ve haftalar etkin olarak kutlanacaktır. (bilgi, resim, spor vb. yarışmaları yapılacak, beslenme ve spor panoları oluşturulacak)
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.2.4.6. Okul öncesi, ilköğretim ve ortaöğretimde mevcut beden eğitimi derslerinde yapılan etkinliklerin niteliği ve süresi arttırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.2.4.7. Üniversitelerde beden eğitimi dersleri zorunlu hale getirilecek, yapılan etkinliklerin niteliği ve süresi arttırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: YÖK
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.2.4.8. Yeni yapılan okullarda spor salonu yapımına bütçe imkanları dahilinde
ağırlık verilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, STK, Özel Sektör
Süre: 2008-2012
B.2.4.9. Fiziksel aktivite yapmaya uygun olmayan ve kullanılamayan okul spor salonlarının ve bahçelerinin fiziki koşulları düzenlenecek ve uygun olanların sayıları bütçe imkanları dahilinde arttırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, STK, Özel sektör
Süre: 2008-2012
B.2.4.10. Okullarda mevcut spor tesislerinin okul saatleri dışında ve hafta sonu tatillerinde de öğrencilerin kullanıma açık bulundurulması sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: İl Milli Eğitim Müdürlükleri
Süre: 2008-2012
B.2.4.11. Okullarda spor salonlarının yapılması ve geliştirilmesine yönelik kampanyalar düzenlenecektir ve yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Üniversiteler, Medya kuruluşları,STK
Süre: 2008-2012
B.2.4.12. Çocuklarda ve gençlerde spor sevgisinin oluşturulması amacıyla spor federasyonları ve spor kulüpleri tarafından okullarda çeşitli etkinlikler düzenlenecektir.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK, özel sektör
Süre: 2008-2012
B.2.4.13. Okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve üniversite öğrencilerinin yılda 2 kez vücut ağırlığı ve boy uzunluğu ölçümleri yapılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı, YÖK
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, SHÇEK, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.2.4.14. Yeme bozukluğu (zayıflık ve obezite) saptanan öğrenciler okul yönetimi/rehberlik hizmetleri tarafından sağlık kuruluşlarına yönlendirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK’lar
Süre: 2008-2012
B.2.4.15. Okul kantin ve yemekhanelerindeki beslenme hizmetlerinin belirli aralıklarla kontrolü sağlanacak, ilgili birimlerle işbirliği içinde gerekli tedbirler alınacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, STK
Süre: 2008-2012
B.2.4.16. Yaz okulları ve kampların fiziksel aktiviteyi teşvik amacıyla yaygınlaştırılması, bu tür yerlerde uygulanan toplu beslenme hizmetlerinin diyetisyenler tarafından yeterli ve dengeli beslenme açısından kontrolü sağlanacak, ilgili birimlerle işbirliği içinde gerekli tedbirler alınacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, Sağlık Bakanlığı, STK
Süre: 2008-2012
B.2.4.17. Okul çevresinde gıda satışı yapan ve/veya toplu beslenme hizmeti sunan işyerlerinde satışa sunulan gıda maddelerinin gıda güvenliği ve beslenme hizmetlerinin ise yeterli ve dengeli beslenme ilkelerine uygunluğu belirli aralıklarla denetlenecektir.
Sorumlu Kuruluş: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı
Süre: 2008-2012
B.2.4.18. Okul kantinlerinde yürütülen beslenme hizmetlerinde sağlıklı uygulamaların
teşviki için çeşitli kampanya ve aktiviteler ( Beyaz Bayrak projesi, Sağlıklı Kantin
projesi vb.) yürütülecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: STK, Özel Sektör
Süre: 2008-2012
B.2.4.19. Okullarda, yaz okullarında ve dershanelerde bulunan yiyecek ve içecek otomatlarında yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması amacıyla besin gruplarında yer alan besinler sunulacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.2.4.20. Dershanelerde öğrencilerin fiziksel aktiviteye teşvik edilmesine yönelik programlar geliştirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2008-2012
B.2.4.21. Okullarda, özellikle sosyo-ekonomik düzeyi düşük bölgelerde, devlet ve/veya özel sektör desteği ile ücretsiz okul kahvaltı/ yemek programlarının düzenlenmesi sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı, Maliye Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Devlet Planlama Teşkilatı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Maliye Bakanlığı, Özel Sektör
Süre: 2008-2012
B.2.4.22. Okullarda, özellikle sosyo-ekonomik düzeyi düşük bölgelerde, ücretsiz taze sebze, meyve ve süt dağıtımı bütçe imkanları dahilinde yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı, Maliye Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Devlet Planlama Teşkilatı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Maliye Bakanlığı, Özel Sektör
Süre: 2008-2012
B.2.4.23. Okul öncesi kurumlar, ilköğretim ve ortaöğretim kurumları ve üniversitelerde sunulan mönülerin yeterli ve dengeli beslenme ilkelerine uygunluğunun denetlenmesi ve Sağlık Bakanlığı önerileri doğrultusunda geliştirilen mönülerin uygulanması sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2009-2012
B.3. İşyerlerine Yönelik Girişimler
B.3.1. Amaç
İş gücü kaybını önlemek ve verimliliği artırmak amacıyla; çalışanların yeterli ve dengeli beslenmesini sağlamak için toplu beslenme hizmetlerinin düzenlenmesi, fiziksel aktivite imkânlarının artırılması ve hareketsizlikten kaynaklanan sağlık risklerinin azaltılması.
B.3.2. Hedefler
B.3.2.1. 2012 yılına kadar, çalışanların %25’ini obezite ile mücadele konularında bilinçlendirmek ve olumlu alışkanlıklar kazanmalarını teşvik etmek.
B.3.2.2. 2012 yılına kadar işyerlerinde toplu beslenme ve fiziksel aktivite imkânlarını %20 oranında arttırmak.
B.3.3. Stratejiler
B.3.3.1. Çalışanların yeterli ve dengeli beslenme ve fiziksel aktivite konularında bilgi düzeylerinin artırılması.
B.3.3.2. Çalışanların fiziksel aktivitelerini artırmaya yönelik imkânların oluşturulması ve geliştirilmesi.
B.3.3.3. Tüm kamu kurum ve kuruluşlarında mevcut hizmet içi eğitim programlarında yeterli ve dengeli beslenme ve hareketli yaşam konularının yer almasının sağlanması.
B.3.4.Aktiviteler
B.3.4.1. Çalışanların, işyerlerinde beslenme ve fiziksel aktivite konularında bilgilendirilmeleri sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tüm kamu kurum ve kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK, Meslek Örgütleri, özel sektör
Süre: 2008-2012
B.3.4.2. İş yerlerindeki toplu beslenme hizmetlerinde (yemekhane, kantin vb.) diyetisyenler tarafından hazırlanan yeterli ve dengeli beslenme ilkelerine uygun, olumlu beslenme alışkanlıklarının geliştirilmesini destekleyici mönülerin yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tüm kamu kurum ve kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.3.4.3. Kamu ve özel sektörde görev yapan iş yeri hekimlerinin obezite ile mücade konusunda bilgi düzeyleri artırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tüm kamu kurum ve kuruluşları, Meslek Kuruluşları, STK
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler
Süre: 2009-2012
B.3.4.4. İş yeri hekimliği hizmetleri çerçevesinde iş yeri çalışanları arasında obezite taraması yapılacak, beslenme alışkanlıkları ve fiziksel aktivite durumları saptanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tüm kamu kurum ve kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK, Meslek Örgütleri
Süre: 2009-2012
B.3.4.5. 500’den fazla çalışanı olan işyerlerinde spor merkezi kurma zorunluluğu getirilecek ve bu tesislerde uzmanlarca egzersiz programları yürütülecektir.
Sorumlu Kuruluş: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK, özel sektör
Süre: 2011
B.3.4.6. İşyeri çalışma saatleri öncesinde, sonrasında ve öğle tatillerinde çalışanların fiziksel aktivite yapmalarına yönelik imkanlar sağlanacak, çalışma saatlerinde ise masabaşında egzersiz teşvik edilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Tüm kamu kurum ve kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.3.4.7. Çalışanların, özel spor tesislerinden indirimli olarak yararlanmaları sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tüm kamu kurum ve kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Özel sektör
Süre: 2008-2012
B.3.4.8. Çalışanlar arasında spor etkinlikleri ve müsabakalar yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tüm kamu kurum ve kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2008-2012
B.4. Obezitenin Önlenmesinde Gıda Sanayi İle İşbirliğinin Sağlanması
B.4.1. Amaç
Obezite ile mücadele konusunda gıda sanayi ile işbirliği yapılması.
B.4.2. Hedef
B.4.2.1. Obezite ile mücadele konusunda gıda sanayi ile işbirliği içinde gerçekleştirilecek olan faaliyetlerin 2009 yılına kadar planlanması ve planlanan hedeflerin 2012 yılına kadar uygulanmasının sağlanması
B.4.3. Stratejiler
B.4.3.1. 2012 yılına kadar gıda sanayi’nin üst düzey yöneticilerinin %50’sinin obezite ile mücadele konusunda bilgilendirilmesi.
B.4.3.2. 2012 yılına kadar gıda sanayi tarafından tüketicilerin %60’ının yeterli ve dengeli beslenme konusunda bilgilendirilmesi.
B.4.3.3. Gıda sanayi tarafından obezite ile mücadele ulusal eylem planının ve obezitenin önlenmesine yönelik olarak geliştirilen ulusal politikaların desteklenmesinde devlet ile işbirliği içinde olunması.
B.4.3.4.Reklam ve pazarlama faaliyetlerinin, uluslarası uygulamalar da dikkate alınarak tüketicilerin doğru seçim yapmalarını sağlayacak şekilde geliştirilmesi ve yanılmalarını engelleyecek önlemlerin alınması.
B.4.3.5.2008 yılında tamamlanmış olan “Tüketici Etiket Algı Araştırması”nın 2010 ve 2012 yıllarında tekrarlanması ile tüketicilerin algılama ve bilinçlenme düzeyinin tespit edilmesi.
B.4.4.Aktiviteler
B.4.4.1. Ulusal, bölgesel ve/veya il düzeyinde gıda sanayi üst düzey yöneticilerine obezite ile mücadele konusunda bilgilendirme toplantıları yapılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı, İl Yeterli ve Dengeli Beslenme ve Hareketli Yaşam Kurulu
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı, Tarım ve Köy işleri Bakanlığı, Ticaret ve Sanayi Odası, Üniversiteler, STK.
Süre: 2009-2012
B.4.4.2. Gıda sanayi tarafından tüketiciler yeterli ve dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite konularında bilgilendirilecektir. (Örnek: Tüketicilere yönelik bilgilendirici konferansların, seminerlerin düzenlenmesi, açıkhava aktivitelerinin düzenlenmesi, tüketicilerin fiziksel aktivite yapmaya özendirilmesi vb.)
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı,Üniversiteler, Anadolu Ajansı, STK.
Süre: 2009-2012
B.4.4.3. Gıda ürünleri etiketlerinde tüketiciyi bilgilendirecek, kolay anlaşılabilir ve okunabilir şekilde beslenme beyanlarının yer alması zorunlu olacak, sağlık beyanları ile ilgili düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.4.4.4. Gıda sanayi tarafından toplumsal sorumluluk projeleri kapsamında obezitenin önlenmesi konusunda yapılacak projelere ve eğitim programlarına öncelik verilecektir.
Sorumlu Kuruluş: TGDF
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Üniversiteler, STK, özel sektör
Süre: 2008-2012
B.4.4.5. Tüketicilerin yeterli ve dengeli beslenmesi için sağlığın geliştirilmesi ve olumlu beslenme alışkanlıklarının kazandırılmasının teşvikine yönelik besinlerin seçimine yönlendirilmesi amacıyla uluslar arası yaklaşımlar dikkate alınarak gıda etiketlemesi ile ilgili gerekli yasal düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2010-2012
B.4.4.6. Toplu beslenme yapılan kurumlarda özellikle fast-food restoranlarda çocuk ve gençlere yönelik promosyonlarda yeterli ve dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite konularında bilgilerin yer alması, standart hale getirilen mönü içeriklerinde yeterli ve dengeli beslenmeye uygun ve besin gruplarda yer alan besinlerin sunumu nun teşviki sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2008-2012
B.4.4.7.Gıda sanayi yeterli ve dengeli beslenmeyi ve olumlu beslenme alışkanlıklarının kazandırılmasını teşvik edecek nitelikte besinlerin üretimi konusunda teşvik edilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.4.4.8.Toplumda sebze ve meyve tüketiminin artırılmasına yönelik olarak sebze ve meyve üreticileri tarafından reklam, kampanya vb. desteklenecek ve teşvik edilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.4.4.9. Toplu beslenme yapılan kurumlarda hizmet verilen grubun özellikleri de dikkate alınarak enerji içeriği yüksek ancak besin değeri düşük içeceklerin ve yiyeceklerin küçük porsiyonlarda satışa sunulması için gerekli çalışmalar (porsiyon standardizasyonu, yasal düzenlemeler vb.) yapılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2008-2012
B.4.4.10. Okul ve işyerleri çevresinde, sinema vb. toplu kullanım alanlarında yeterli ve dengeli beslenmenin sağlanması ve olumlu beslenme alışkanlıklarının geliştirilmesine yönelik olarak besin gruplarında bulunan besinlerin sunumu teşvik edilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı, Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2009-2012
B.4.4.11.2008 yılında tamamlanmış olan “Tüketici Etiket Algı Araştırması”nın 2010 ve 2012 yıllarında tekrarlanması ile tüketicilerin algılama ve bilinçlenme düzeyinin tespit edilmesi için gerekli çalışmalar yürütülecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler, STK
Süre: 2010 ve 2012
B.5. Medya Haberleri ve Reklamlarda Yeterli ve Dengeli Beslenme ve Hareketli Yaşamın Desteklenmesi
B.5.1. Amaç
Yeterli ve dengeli beslenme, hareketli yaşam ve obezite konularında toplumun doğru bilgilendirilmesi amacıyla yazılı ve görsel basında yer alan tüm faaliyetlerin yaygınlaştırılması ve yeterli ve dengeli beslenmede temel besin gruplarında yer alan besinlere yönelik talebin arttırılmasına yönelik faaliyetlerin yürütülmesi. (Temel ifadesinin kalması uygun görülmüştür)
B.5.2. Hedefler
B.5.2.1. 2012 yılına kadar gıda maddeleri ile ilgili medyada yer alan reklâmlar ve tanıtıcı faaliyetlere yönelik yasal düzenlemeleri güncellemek.
B.5.2.2. 2012 yılına kadar yazılı ve görsel basında toplumu yeterli ve dengeli beslenme, ve fiziksel aktivite konularında bilgilendirici, bilimsel programların yayınlanmasını teşvik etmek.
B.5.2.3. 2012 yılına kadar yazılı ve görsel basında obezite ile mücadele konusuna öncelik verilmesini sağlamak
B.5.3. Stratejiler
B.5.3.1. Gıda reklamları ve tanıtım faaliyetleri ile ilgili mevcut yasal düzenlemelerin yeniden değerlendirilerek gerekli düzenlemelerin yapılması, yürürlüğe konulması ve uygulamanın denetlenmesi.
B.5.3.2. Topluma yazılı ve görsel basın aracılığı ile yeterli ve dengeli beslenme, hareketli yaşam ve obezite konularında doğru bilgilerin verilmesinin sağlanması.
B.5.4.Aktiviteler
B.5.4.1. Medyada yer alan çocuklara yönelik gıda reklamları ve tanıtım faaliyetleri ile ilgili mevcut yasal düzenlemelerin gelişen ihtiyaçlar doğrultusunda yeniden revize edilmesi
Sorumlu Kuruluş: Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, RTÜK
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu, Üniversiteler, Medya kuruluşları, STK.
Süre: 2010
B.5.4.2. Gıda reklamlarının denetimine yönelik özdenetim merkezi kurulacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, RTÜK
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, Medya Kuruluşları, STK.
Süre: 2010
B.5.4.3. Internette başvuru kaynağı niteliğinde yeterli ve dengeli beslenme, ve fiziksel aktivite siteleri oluşturulması teşvik edilecek, tüketicilerin doğru bilgilere ulaşımı sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Milli Eğitim Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2010-2012
B.5.4.4. Ulusal ve yerel televizyon ve radyo kanallarında syeterli ve dengeli beslenme, obezitenin önlenmesi ve fiziksel aktivitenin artırılmasına ilişkin bilimsel geçerliliği olan ve konunun uzmanları tarafından desteklenen programların sayısı artırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: RTÜK, Medya kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Anadolu ajansı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2010-2012
B.5.4.5. Özellikle kadın programlarında yer alan yemek hazırlamaya ilişkin bölümlerin diyetisyen eşliğinde bilimsel ve yeterli ve dengeli beslenme ilkelerine uygun, ekonomik seçeneklerden oluşturulması ve yeterli ve dengeli beslenme alışkanlıklarının geliştirilmesine yönelik bilgilerin verilmesi sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: RTÜK, Medya kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Anadolu Ajansı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2010-2012
B.5.4.6. Fiziksel aktivitenin sağlık üzerine olumlu etkileri ve obezitenin önlenmesindeki rolü ile ilgili bilgilerin verileceği, konunun uzmanları eşliğinde bilimsel , seyirci katılımının sağlandığı interaktif egzersiz programlarının ulusal ve yerel televizyon ve radyo kanallarında yaygınlaştırılması sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: RTÜK, Medya kuruluşları
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Anadolu ajansı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK
Süre: 2010-2012
B.6. Fiziksel Aktivitenin Teşviki- Çevresel Faktörlerin İyileştirilmesi
B.6.1. Amaç
Toplumdaki bireylerin fiziksel aktivite alışkanlığı kazandırılmasına yönelik fiziksel aktivite imkanlarının oluşturulması, iyileştirilmesi ve yaygınlaştırılması
B.6.2. Hedefler
2012 yılına kadar yerel yönetimlerle işbirliği içinde topluma yönelik fiziksel aktivite alanlarını %30 oranında artırmak
B.6.3. Stratejiler
B.6.3.1.Yerel yönetimlerin önderliğinde toplumda fiziksel aktivitenin yaygınlaştırılmasına yönelik spor tesislerinin ve rekreasyon alanlarının oluşturulması.
B.6.3.2. Yürüyüş, koşu alanları ve bisiklet yollarının yaygınlaştırılması, bu alanların güvenli olarak kullanımının sağlanması.
B.6.4.Aktiviteler
B.6.4.1. Spor tesislerinden ücretsiz veya indirimli olarak yararlanmak yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: İçişleri Bakanlığı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2008-2012
B.6.4.2. Şehir içi alanların yayalar, engelliler, bisiklet kullananlara vb. öncelik verilerek otomobillere göre değil insanlara göre tasarlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: İçişleri Bakanlığı,
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Bayındırlık ve İskan Bakanlığı, Milli Eğitim Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Üniversiteler, STK.
Süre: 2008-2012
B.6.4.3.Parklarda egzersiz alanları, basketbol sahası, futbol sahası vb. alanlar yaygınlaştırılacaktır.
Sorumlu Kuruluş: İçişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, STK.
Süre: 2008-2012
B.6.4.4. Yerel yönetimlerce şehir merkezlerinde yeşil alanların artırılacak, şehir merkezinden uzak bölgelerde ise doğa yürüyüşleri vb.düzenlenecektir.
Sorumlu Kuruluş: İçişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Çevre ve Orman Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, gençlik ve Spor Genel Müdürlüğü, STK.
Süre: 2008-2012
B.6.4.5. Alışveriş merkezleri gibi toplu yaşam alanlarında egzersiz yapma olanakları sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: İçişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: STK.
Süre: 2008-2012
C. SAĞLIK KURULUŞLARINDA OBEZİTENİN TEŞHİSİ VE TEDAVİSİNE YÖNELİK ÖNLEMLER
C.1.1. Amaç
Sağlık kuruluşlarına başvuran bireylerin fazla kiloluluk ve obezite açısından değerlendirilmesi, obezite teşhisi konan hastaların danışmanlık ve tedavilerinin yapılması ve obezite ile ilişkili kronik hastalıkların tedavisinin yol açtığı sağlık harcamalarının azaltılması.
C.1.2. Hedefler
C.1.2.1. 2012 yılına kadar obezite için risk oluşturan BKI=25-29.9 kg/m2 olan kilolu bireylerde obezite oluşumunu %20 oranında önlemek.
C.1.2.3. 2010 yılına kadar sağlık harcamalarının azaltılması amacıyla zayıflama ilaçlarının kontrolsüz kullanımını engellemek ve cerrahi müdahalenin gerekli olduğu durumlara, sağlık kuruluşu bünyesinde oluşturulacak olan heyet tarafından ( cerrah, gastroenterolog, endokrinolog, diyetisyen, psikolog ) karar verilmesini sağlamak.
C.1.3. Stratejiler
C.1.3.1. Sağlık kuruluşlarına başvuran bireylerin fazla kiloluluk ve obezite açısından değerlendirilmesinin sağlanması
C.1.3.2. Birinci basamak sağlık kuruluşlarında/aile hekimliği sistemi içinde obezite ünitelerinin, devlet, özel ve üniversite hastanelerinde ise obezite okullarının/merkezlerinin yaygınlaştırılması kurulması
C.1.3.3.Obezitenin tedavisinde cerrahi müdahalelerin (mide balonu, kelepçe, bypass vb.) uygulama koşullarının ve bu yöntemlerin bedelinin ödenmesine yönelik resmi düzenlemelerin yapılması.
C.1.4.Aktiviteler
C.1.4.1. Sağlık kuruluşlarına herhangi bir nedenle başvuran ve BKI, bel çevresi ve bel çevresi/kalça çevresi kriterlerine göre fazla kilolu ve obez olarak saptanan hastalar obezite okuluna/merkezine yönlendirilecektir.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2010
C.1.4.2.Obezite okuluna/merkezine başvuran hastaların izlenmesi için sürveyans sisteminin oluşturulacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2010
C.1.4.3. Birinci basamak sağlık kuruluşlarında mevcut sağlık personelinin bilgi, tutum ve uygulama konusundaki deneyimleri standart bir şekilde artırılacaktır. toplum sağlığı merkezlerinde obezite konusunda uzman, hekim, diyetisyen, psikolog, fizyoterapist ve hemşire/sağlık memurundan oluşan sağlık ekibi görevlendirilecek, eğitimi ve gerekli donanımı sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2010
C.1.4.4.Obezite tanısı ve tedavisi için klinik rehberler yayımlanacaktır.
Sorumlu Kuruluş: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Üniversiteler
Süre: 2010
C.1.4.5. Piyasada zayıflama amaçlı satışa sunulan ve Sağlık Bakanlığı ve TKİB mevzuatı kapsamı dışında kalan zayıflama bantları, bitkisel ürünler vb. ile ilgili eczane ve aktarlarda satış koşulları ve denetimlerine yönelik gerekli yasal düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu Kuruluşlar: Tarım ve Köyişleri Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Türk Tabipler Birliği, Üniversiteler
Süre: 2010
C.1.4.6.Obezitenin tedavisinde cerrahi müdahalelerin (mide balonu, kelepçe, bypass vb.) uygulama koşullarının ve bu yöntemlerin bedelinin ödenmesine amacıyla işbirliği sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluşlar: Maliye Bakanlığı; Sağlık Bakanlığı, SGK
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Türk Tabipler Birliği, Üniversiteler
Süre: 2010
C.1.4.7. Sağlık kuruluşlarına başvuran ve hekim tarafından diyet tedavisi alması uygun görülen hastalara, mevcut diyet polikliniklerinde diyetisyen tarafından verilen diyetlerin, tedavinin başarıya ulaşması açısından hasta tarafından tam olarak uygulanabilmesini sağlamak için diyet hizmetlerinin ücretlendirilmesi ve bedelinin devlet tarafından karşılanmasına yönelik düzenlemeler yapılacaktır.
Sorumlu Kuruluşlar: Maliye Bakanlığı; Sağlık Bakanlığı, SGK
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı, Türk Tabipler Birliği, Üniversiteler
Süre: 2010
D. İZLEME VE DEĞERLENDİRME
D.1.1.Amaç
Obezite İle Mücadele Eylem Planının 2008-2012 yıllarını kapsayan 5 yıllık süreçte yaygın ve etkin olarak uygulanmasını sağlamak
D.1.2. Hedefler
D.1.2.1.2010 yılına kadar Obezite ile Mücadele Programının başarı ile uygulanması amacıyla izleme ve değerlendirme sistemini kurmak
D.1.2.2. 2012 yılına kadar eylem planında yer alan aktivitelerin sorumlu kuruluşlar tarafından %80’inin uygulanmasını sağlamak
D.1.3. Stratejiler
D.1.3.1. Eylem planının ilerleme göstergelerinin belirlenmesi İzleme ve değerlendirme sisteminin oluşturulması
D.1.3.2. Uygulamada karşılaşılan problemlerin çözümüne yönelik olarak izleme sisteminin güncellenmesi ve geliştirilmesi.
D.1.3.3. DSÖ Obezite ile Mücadele Şartı’nda da belirtildiği üzere 3 yıllık ilerleme raporlarının hazırlanması ve ilk ilerleme raporunun 2010 yılında yayımlanması.
D.1.4.Aktiviteler
D.1.4.1.Farklı kuruluşların sorumluluğunda yürütülen aktiviteler ile ilgili bilgilerin ve elde edilen verilerin düzenli olarak Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne akışı sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: TÜİK, İlgili tüm kamu kurum ve kuruluşlar
Süre: 2009-2012
D.1.4.2.Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğüne ulaşan veriler Eylem Planının izlenmesi ve değerlendirilmesi amacıyla düzenli olarak Obezite İle Mücadele Danışma Kuruluna sunulacaktır.
Sorumlu Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: Obezite İle Mücadele Danışma Kurulu
Süre: 2009-2012
D.1.4.3. Farklı kurum ve kuruluşlar tarafından yapılan obezite ile ilgili araştırma verilerine ulaşılabilirliği sağlamak amacıyla Obezite Bilgi Erişim Sistemi kurulacak ve tüm paydaşlar bu sistemden yararlanması sağlanacaktır.
Sorumlu Kuruluşlar: Sağlık Bakanlığı
İşbirliği Yapılan Kurum ve Kuruluşlar: -
Süre: 2011
KAYNAKLAR
Birinci Basamağa Yönelik Tanı ve Tedavi Rehberleri 2003, Sağlık Bakanlığı Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü Yayını, 2.baskı, s.277-280, Ankara, 2003.
Field A.E., Barnoya J ve Colditz G.A. Obezitenin Epidemiyolojisi, Sağlık ve Ekonomi Üzerindeki Etkileri (Editörler Thomas A.Wadden ve Albert J. Stunkard, Çevirmenler: Saçıkara A ve Yılmaz A.) Obezite Tedavi El Kitabı, s.3-18, 2003.
Food and Health in Europe:A New Basis For Action, WHO Regional Publications European Series No:96, 2004.
Kudaş S, 11-12 Yaş Grubundaki Okul Çağı Çocuklarında Fiziksel Aktivitenin Değerlendirilmesi, Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Spor Hekimliği Anabilim Dalı, Tıpta Uzmanlık Tezi, Ankara, 2004.
Karaağaoğlu N, İlköğretim Çocuklarında Sağlıklı Beslenme, Beslenme Bilgi Serisi No:14, Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara, 2006.
Mercanlıgil S, Şişmanlık, Beslenme Bilgi Serisi No:7, Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara, 2006.
Pekcan G. Şişmanlık Belirleyicileri: Bugün ve Gelecek İçin Olası Senaryolar, Türkiye Diyetisyenler Derneği Yetişkinlerde Ağırlık Yönetimi Sertifika Programı Kitabı (Yayımlanmamış), s. 1-12, Bolu, 2007.
Sağlık 21 Herkese Sağlık, Türkiye’nin Hedef ve Stratejileri, Sağlık Bakanlığı Yayını, Ankara, 2001
“Sağlıklı Beslenelim, Kalbimizi Koruyalım” Projesi Araştırma Raporu, Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Ankara, 2004.
Serter R, Obezite Atlası, Karakter Color, Ankara, 2004.
WHO European Ministerial Conference on Counteracting Obesity Conference Report, WHO, 2007.
Tarım Ö. Adölesan Obezitesine Yaklaşım, 1.Ulusal Adolesan Sağlığı Kongresi, 28 Kasım-01 Aralık 2006 Kongre Kitabı, s.122-130, Ankara, 2006.
Türkiye’ye Özgü Beslenme Rehberi, Sağlık Bakanlığı, Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü, 5.baskı, Ankara, 2007.
Türkiye Kalp ve Damar Hastalıklarını Önleme ve Kontrol Programı, Risk Faktörlerine Yönelik Stratejik Plan ve Eylem Planı, Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü, (Yayınlanmamış )
The challenge of obesity in the WHO European Region and the strategies for response Summary, Ed. Francesco Branca, Haik Nikogosian ve Tim Lobstein,, WHO, 2007.
The Second WHO European Action Plan For Food and Nutiriton Policy 2007-2012, http://www.euro.who.int. (Erişim: 19.02.2008)
The World Health Report 2002, Reducing Risks, Promoting Healthy Life, WHO, 2002.
Top C. Çocuk Yaşı ve Ergenlikte Şişmanlık, Obezite, 6(1), s.10-11, 2006.
Toplumun Beslenmede Bilinçlendirilmesi Saha Personeli İçin Toplum Beslenmesi Programı Eğitim Materyali, Sağlık Bakanlığı, Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü, Ankara, 2002.
Türkiye Hastalık Yükü Çalışması 2004, Sağlık Bakanlığı, Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, 2006.
Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması, Sağlık Bakanlığı, Hacettepe Üniversitesi, Nüfus Etütleri Enstitüsü, Ankara, 1998.
Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması, Sağlık Bakanlığı, Hacettepe Üniversitesi, Nüfus Etütleri Enstitüsü, Ankara, 2003.
Ulusal Gıda ve Beslenme Stratejisi Çalışma Grubu Raporu, Devlet Planlama Teşkilatı İktisadi Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürlüğü, Yayın No DPT:2670, Ankara, 2003.
Ulusal Hanehalkı Araştırması 2003 Temel Bulgular, Sağlık Bakanlığı, Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı, Hıfzıssıhha Mektebi Müdürlüğü, 2006.
White Paper:A Strategy for Europe on Nutrition, Overweight and Obesity related health issues, http://ec.europa.eu/health/ph_determinants/life_style/ nutrition/ keydocs_nutrition_en.htm (Erişim.19.02.2008)
WHO, Multicentre Growth Reference Study Group, 2007.
Yabancı N. Okul Çağı Çocuklarda Büyüme ve Obezite Durumunun Saptanması, Etkileyen Etmenlerin Değerlendirilmesi, Hacettepe Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü Beslenme ve Diyetetik Programı Doktora Tezi, Ankara, 2004.
Sağlık Bakanlığı web sayfası, www.saglik.gov.tr
EK : Avrupa Obezite İle Mücadale Şartı
EUR/06/5062700/8
16 Kasım 2006
61995
Avrupa Obezite ile Mücadele Şartı
Obezite epidemisinin sağlık, ekonomiler ve kalkınma üzerinde giderek artan olumsuz etkisini ele almak amacıyla, DSÖ Avrupa Obezite ile Mücadele Bakanlar Konferansı’na (İstanbul, Türkiye, 15-17 Kasım 2006) katılan Bakanlar ve delegeler, burada, Avrupa Sağlık ve Tüketici Koruma Komiserinin huzurunda aşağıdaki, bir politika olarak, Avrupa Obezite ile Mücadele Taslak Şartı’nı kabul etmiştir. Mevcut Şartı geliştirme sürecine diyalog ve danışma toplantıları aracılığıyla farklı devlet sektörleri, uluslararası kuruluşlar, uzmanlar, sivil toplum ve özel sektör katılmıştır.
Bu Şart’a uygun olarak obezite ile mücadele eyleminin güçlendirilmesine ve bu konuyu hükümetlerimizin politik gündeminin üst sıralarına taşıyacağımıza yönelik taahhüdümüzü beyan ediyoruz. Tüm ortaklarımıza ve paydaşlarımıza obeziteye karşı daha güçlü eylem belirlemeleri hususunda çağrıda bulunuyor ve bu hususta liderliğin DSÖ Avrupa Bölge Ofisi tarafından sağlanacağını kabul ediyoruz.
Acil önlem için yeterli kanıt bulunmaktadır, aynı zamanda yenilik için araştırma ve yerel ortamlara dair düzenlemeler ve özel bazı konulara ilişkin yeni araştırma politikaların etkililiğini geliştirecektir.
Obezite küresel bir halk sağlığı problemidir; Avrupa eyleminin bir örnek teşkil etmek ve bu sayede küresel çabaları seferber etmek hususlarında rol oynayacağını bildiriyoruz.
1. MÜCADELE:
Bizler kabul etmekteyiz ki:
1.1 Obezite epidemisi DSÖ Avrupa Bölgesi’nin en önemli halk sağlığı mücadelelerinden birisidir. Obezitenin yaygınlığı son 20 yıl içerisinde 3 kat artmıştır. DSÖ Avrupa Bölgesi’ndeki tüm yetişkinlerin yarısı ve çocukların beşte biri fazla kiloludur. Bunların üçte biri obez olup, rakamlar hızla artmaktadır. Fazla kiloluk ve obezite bulaşıcı olmayan hastalık oranlarının artmasına, yaşam süresinin kısalmasına katkıda bulunmakta olup, yaşam kalitesini olumsuz yönde etkilemektedir. Bölgede yıllık bir milyon üzerinde ölüm fazla vücut ağırlığına bağlı hastalıklardan kaynaklanmaktadır.
1.2 Eğilim özellikle çocuklar ve yetişkinler alarm düzeyine ulaşmıştır, böylelikle epidemi yetişkinliğe geçmekte ve gelecek nesil için giderek daha çok sağlık yükü yaratmaktadır. Çocukluk obezitesinin yaygınlığındaki yıllık artış oranı düzenli olarak yükselmekte olup, günümüzde 1970 yılındaki oranın on kat kadar fazlasıdır.
1.3 Obezite ekonomik ve sosyal kalkınmayı da önemli şekilde etkilemektedir. Yetişkinlerde obezite ve fazla kiloluluk Avrupa Bölgesi’ndeki sağlık hizmeti harcamalarının %6’sını teşkil etmekte olup, buna ek olarak bunun en az iki katı kadar da dolaylı maliyetlere yol açmaktadırlar (yaşamın üretkenliğin ve ilgili gelirlerin kaybedilmesi). Fazla kilo ve obezite düşük sosyo-ekonomik grupları daha çok etkilemekte, bununla birlikte sağlık ve diğer eşitsizliklerin artmasına katkıda bulunmaktadır.
1.4 Epidemi değişen sosyal, ekonomik, kültürel ve fiziksel çevrenin sonucu olarak son yıllarda artış göstermektedir. Nüfustaki enerji dengesizliği, enerjisi-yoğun besleyiciliği düşük yiyecek ve içeceklerin (yüksek oranlarda doymuşun yanı sıra toplam yağ, tuz ve şeker içeren) artması dahil birlikte meyve ve sebzelerin yetersiz tüketimi ile birleşerek fiziksel aktivitenin dramatik şekilde düşmesi ve değişen beslenme modelleri sonucunda tetiklenmektedir. Mevcut verilere göre, Avrupa Bölgesi’ndeki birçok ülkede yetişkin nüfusun üçte ikisi sağlık kazanımını sağlamak ve sürdürmek için fiziksel olarak yeterli aktiviteye sahip değildir ve yalnızca birkaç ülkede meyve ve sebze tüketimi tavsiye edilen oranlara ulaşmayı başarmıştır. Tek başına genetik yatkınlık sosyal, ekonomik, kültürel ve fiziksel çevre değişiklikleri gibi değişiklikler olmadan obezite epidemisini açıklayamamaktadır.
1.5 Uluslararası eylem ulusal politikaların desteklenmesi için zaruridir. Obezite artık yalnızca zengin toplumların bir sendromu değildir. Özellikle küreselleşme bağlamında gelişmekte olan ülkeler ve ekonomileri dönüşüm sürecinde olan ülkelerde de aynı oranda egemendir. Sektörler arası eyleme geçmek hala bir zorluktur ve hiçbir ülke epidemiyi etkili şekilde kontrol altına almayı başaramamıştır. Hem karakteri hem de sonuçları açısından birçok anahtar önlemin sınır ötesi olması nedeniyle obeziteye karşı hareket hususunda güçlü uluslararası koordine eylem oluşturmak hem bir mücadele hem de bir olanaktır.
2. NE YAPILABİLİR: Hedefler, İlkeler ve Eylem Çerçevesi
2.1 Obezite epidemisi tersine çevrilebilir. Eğilimi tersine çevirmek ve epidemiyi kontrol altına almak mümkündür. Bu da; sorunun kaynağının, hızla değişen insan yaşam biçimlerinin sosyal, ekonomik ve çevresel belirleyicilerinde yatması sebebiyle ancak kapsamlı bir eylem ile gerçekleştirilebilecektir. Vizyon, diyet ve fiziksel aktivite ile ilgili sağlıklı yaşam stillerinin norm olduğu, sağlık hedeflerinin ekonomi, toplum ve kültür ile ilgili hedefleri ile uyumlu olduğunu ve bireyler için sağlıklı seçimlerin daha erişilebilir ve kolay olduğu toplumları şekillendirmektir.
2.2 Epideminin engellenmesi ve eğilimin tersine çevrilmesi Bölge’de esas hedeftir. Başta çocuklar ve adölesanlar ile ilgili olanlar olmak üzere açıkça görülen bir ilerleme, ülkelerin çoğunda önümüzdeki 4-5 yıl içerisinde başarılmalı ve eğilimi en geç 2015 yılı itibariyle tersine çevirmek mümkün olmalıdır.
2.3 Aşağıda belirtilen ilkeler DSÖ Avrupa Bölgesi’nde eyleme kılavuzluk etmelidir:
2.3.1. Yüksek düzey politik istek ve liderlik ile bütüncül bir devlet taahhüdü farklı sektörler arasında seferberliğin ve sinerjinin elde edilmesi için gereklidir.
2.3.2. Obeziteye karşı eylem bulaşıcı olmayan hastalıkları ve sağlık teşvikini hedef alan genel stratejiler ve bunun yanı sıra daha geniş bağlamda sürekli gelişme ile bağlantılı olmalıdır. İyileştirilmiş beslenme ve fiziksel aktivite halk sağlığı üzerinde, fazla kilo ve obezitenin azaltılmasına bağlı yararların ötesinde kalıcı ve çoğunlukla hızlı etki yaratacaktır.
2.3.3. Bireylerin sorumlukları ve hükümetler ile toplumların sorumlulukları arasında denge kurulmalıdır. Obeziteleri yüzünden yalnızca bireyleri sorumlu tutmak kabul edilebilir olmamalıdır.
2.3.4. Her bir ülkenin veya bölgenin kültürel bağlamında gerçekleştirilen eylemi düzenlemek ve sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivitenin sağladığı memnuniyetin altını çizmek gerekmektedir.
2.3.5. Tüm düzeylerde, hükümet, sivil toplum, özel sektör, meslek ağları, medya ve uluslararası kuruluşlar gibi tüm paydaşlar arasında ortaklık inşa etmek gereklidir (ulusal, alt-ulusal ve yerel).
2.3.6. Başta enerji yoğun gıdalar ve içeceklere yönelik pazar baskısının daha zayıf düzenlemeye sahip ülkelere çevrilmesini önlemek olmak üzere politika önlemleri Bölgenin farklı kesimlerinde koordine edilmelidir. DSÖ hükümetler arası koordinasyonunun kolaylaştırılması ve desteklenmesi hususunda rol oynayabilecektir.
2.3.7. Ticari faaliyetler tarafından saflıkları ve deneyimsizlikleri istismar edilmemesi gereken çocuklar ve adölesanlar gibi hassas gruplara özel ilgi gösterilmelidir.
2.3.8. Sağlıklı seçim yapmak hususunda daha fazla kısıtlama ve sınırlandırmalar ile karşı karşıya kalan düşük sosyo-ekonomik nüfus gruplarını desteklemek de yüksek bir önceliktir. Sağlıklı seçimlerin sağlanabilmesine yönelik erişimin artırılması ve bunların uygun fiyatlı olması bundan dolayı bir ana hedef olmalıdır.
2.3.9. Halk sağlığı hedefleri ticaret, tarım, ulaşım ve şehir planlama alanlarındaki politikaların yanı sıra ekonomik politika geliştirilirken öncelikli olarak ele alınmalıdır.
2.4 Ana aktörleri, politik araçları ve ortamı bir araya getirecek bir çerçeve bu
ülkelerin eyleme dönüştürülmesi için gereklidir.
2.4.1 Tüm ilgili hükümet sektörleri ve kademeleri rol oynamalıdır. Uygun kurumsal mekanizmalar bu işbirliğini mümkün kılmak için görevini yapmalıdır.
- Sağlık bakanlıkları, çok sektörlü eylemi savunarak, cesaretlendirerek ve rehberlik ederek öncü bir rol üstlenmelidir. Sağlık sektörü çalışanları ve sağlık zmeti kullanıcıları arasında sağlıklı seçimlerin kolaylaştırılması için örnek olmalıdır. Sağlık sisteminin rolü, önleme tedbirlerinin tasarlanması ve teşvik edilmesi ve de teşhis izleme ve tedavi sağlanması ile yüksek risk altındaki kişiler ve halihazırda fazla kilolu ve obez olan kişiler ile uğraşırken de önemlidir.
- Tarım, gıda, finans, ticaret ve ekonomi, tüketici işleri, kalkınma, ulaşım, şehir planlama, eğitim ve araştırma, sosyal refah, çalışma, spor, kültür ve turizm gibi ilgili tüm bakanlıkları ve kurumları sağlığı teşvik edici politika ve eylemlerin geliştirilmesi hususunda çok önemli role sahiptir. Bu kendi alanları açısından da yarar sağlayacaktır.
- Yerel merciler fiziksel aktivite, aktif yaşam ve sağlıklı beslenme için ortam ve olanak yaratılmasında büyük güce ve role sahip olup, bunları gerçekleştirirken desteklenmelidir.
2.4.2 Sivil toplum politika yanıtını destekleyebilir. Kamuoyunun farkındalığının ve eylem için talebin artırılması için ve yenilikçi yaklaşımların bir kaynağı olarak sivil toplumun aktif katılımı önemlidir. Sivil toplum kuruluşları obezite ile mücadele stratejilerini destekleyebilecektir. İşveren, tüketici, ebeveyn, genç ve spor birlikleri ile diğer dernek ve ticaret birlikleri özel bir rol oynayabilir. Sağlık çalışanları kuruluşları üyelerinin önleyici eyleme tamamıyla bağlı olmalarını sağlamalıdır.
2.4.3 Daha sağlıklı bir çevre yaratılmasının yanı sıra kendi çalışma ortamlarında sağlıklı seçimlerin teşvik edilmesi hususunda özel sektör önemli bir rol oynamalıdır ve sorumluluğa sahiptir. Buna temel üreticilerden perakendecilere tüm gıda zinciri içindeki işletmeler dahildir. Halk sağlığı politikalarının çizdiği çerçeve içerisinde tüketici eğitimi de rol oynayabilirken; eylem, üretim, pazarlama ve ürün enformasyonu gibi kendi ana faaliyet alanlarına odaklanmalıdır. Spor kulüpleri, eğlence ve inşaat şirketleri, reklamcılar, toplu taşıma, aktif turizm gibi sektörlerin de önemli bir rolü bulunmaktadır. Özel sektör, sağlıklı seçeneklere yatırımlara yatırım yapılması hususunda ekonomik fırsatlara vurgu yapılması ile her iki tarafında kazançlı olacağı çözümlere iştirak edebilir.
2.4.4 Medya bilgilendirme ve eğitimin sağlanması, farkındalığın artırılması ve bu alanda halk sağlığı politikalarının desteklenmesi hususlarında önemli sorumluluğa sahiptir.
2.4.5 Sektörler arası işbirliği yalnızca ulusal değil, uluslararası düzeyde de elzemdir. DSÖ uluslararası eylemi cesaretlendirebilir, koordine ve öncülük edebilir. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Birleşmiş Milletler Çocuk Fonu (UNICEF), Dünya Bankası, Avrupa Konseyi, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) ve Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) gibi uluslararası kuruluşlar etkili ortaklıklar yaratabilir ve bu suretle ulusal ve uluslararası düzeylerde çok sektörlü işbirliğini harekete geçirebilir. Avrupa Birliği (AB), AB mevzuatı, halk sağlığı politikası ve programları, araştırma ve Avrupa Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sağlık Platformu gibi faaliyetler aracılığıyla başlıca role sahiptir. Beslenme, Fiziksel Aktivite ve Sağlık Küresel Stratejisi; Avrupa Gıda ve Beslenme Eylem Planı ve Avrupa Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Önlenmesi ve Kontrolü Stratejisi gibi var olan uluslararası taahhütler rehberlik ve sinerji yaratılması için kullanılmalıdır. Buna ek olarak, Avrupa Çocuk Çevre ve Sağlık Eylemi Programı (CEHAPE) ile Pan-Avrupa Ulaşım, Sağlık ve Çevre Programı (THE-PEP), remisyonu sınırları dahilinde Codex Alimentarius gibi politik taahhütler uluslararası eylemde tutarlılık ve bağlılık sağlanması ve kaynakların etkili kullanılmasının maksimize edilmesi için kullanılabilecektir.
2.4.6 Düzenleyici önlemlere özel önem verilmek suretiyle politika araçları mevzuattan kamu/özel sektör ortaklığına dek farklılık sergileyebilecektir. Hükümet ve ulusal parlamentolar mevzuat dahil düzenleyici önlemler aracılığıyla tutarlılığı ve devamlılığı sağlamalıdır. Diğer önemli araçlar politikanın yeniden formüle edilmesini, mali ve kamu yatırım politikalarını, sağlık etki değerlendirmesini, farkındalığı arttıracak ve tüketici bilgilendirmesini sağlayacak kampanyaları, kapasite inşası ve ortaklığı, araştırma, planlama ve izlemeyi içermektedir. Halk sağlığı gerekçesi ve paylaşılan tanımlanan halk sağlığı hedefleri ile kamu/özel ortaklıkları cesaretlendirilmelidir. Özel düzenleyici önlemler; bu alanda çocuklara pazarlama kodeksi gibi uluslararası yaklaşımların geliştirilmesi ile başta çocuklar olmak üzere enerji-yoğun yiyecek ve içeceklerin ticari promosyonun kapsamı ve etkisini sürekli olarak azaltılmasına ve de bisiklet kullanımının ve yürüyüşün teşvik edilmesi için güvenli yollara yönelik düzenlemelerin kabul edilmesini içermelidir.
2.4.7 Hem mikro hem de makro düzeylerde ve farklı ortamlarda eyleme geçilmelidir. Ev ve aileler, topluluklar, ana okulları, okullar, çalışma ortamları, ulaşım araçları, şehir çevre düzenlemesi, konut, sağlık ve sosyal hizmetler ve boş zaman değerlendirme olanakları gibi ortamlara özel önem gösterilmelidir. Eylem yerel, ülke ve uluslararası düzeyleri kapsamalıdır. Bu sayede, bireyler sunulan olanakları aktif bir şekilde kullanmak hususunda sorumluluk almak için desteklenmeli ve cesaretlendirilmelidir.
2.4.8 Eylem daha sağlıklı beslenmenin ve fiziksel aktivitenin teşvik edilmesi ile optimal enerji dengesinin sağlanmasını hedeflemelidir. Bilgi ve eğitim önem taşımaya devam ederken, odak sağlıklı yaşam biçimlerini desteklemek için sosyal, ekonomik ve fiziksel ortamın değiştirilmesine yönelik tasarlanmış müdahalelere yönlendirilmelidir.
2.4.9 Anahtar olarak zaruri önleyici tedbirler eylem paketi teşvik edilmelidir; ülkeler bu paketten ulusal ortamlarına ve politik kalkınma düzeylerine bağlı olarak müdahaleleri daha çok önceliklendirebilir. Zaruri eylem paketi: başta çocuklar olmak üzere pazarlama baskısının azaltılması; anne sütünün teşviki, meyve ve sebze dahil sağlıklı gıda teminin ve ulaşılabilirliğinin iyileştirilmesi; sağlıklı yiyecek seçimlerine ilişkin yönelik ekonomik önlemler: sosyal dezavantajlı gruplar için destek dahil uygun fiyatlı eğlence/egzersiz olanakları sunumları; işlenmiş ürünlerde yağ, serbest (özellikle katkılı), şekerler ve tuzun azaltılması; beslenmeye dair uygun etiketleme; daha iyi şehir düzenlemeleri ve ulaşım olanakları ile bisiklet ve yürüyüşün teşvik edilmesi; boş zamanını fiziksel aktivite ile geçirmesi için insanları motive edecek yerel ortamların oluşturulması; okullarda sağlıklı yiyecek, günlük fiziksel aktivite, beslenme ve fiziksel eğitimin sağlanması; işyerlerinde insanların daha iyi beslenmesi ve fiziksel aktivite için motive edilmesi; ulusal gıda-temelli beslenme kılavuzlarının ve fiziksel aktivite kılavuzlarının hazırlanması/iyileştirilmesi ve bireysel sağlık davranış değişikliği kabulünün teşvik edilmesini içerecektir.
2.4.10 Halihazırda fazla kilolu dolayısıyla yüksek risk altında olan kişilerde obezitenin önlenmesine ve obezite hastalığının tedavi edilmesine yönelik önem devam etmelidir. Bu hususta özel eylemler arasında fazla temel sağlık hizmetlerinde fazla kilo ve obezitenin zamanında tespiti ve yönetimi, obezitenin önlenmesine yönelik sağlık çalışanlarının eğitiminin sağlanması ve tarama ve tedavi için klinik rehberliğin yayınlanması yer almaktadır. Her yaştan obez kişilere yönelik damgalama ya da aşağı görme mutlaka önlenmelidir.
2.4.11 Politika tasarlanırken ve uygulanırken etkililiği ortaya koyulmuş başarılı müdahaleler kullanılmalıdır. Bunlar insanlara okulda ücretsiz meyve sunacak programları; sağlıklı yiyeceklerin makul şekilde fiyatlandırılmasını; sosyo-ekonomik bağlamda geri kalmış bölgelerde ve iş yerlerinde daha sağlıklı yiyeceklere erişim, bisiklet öncelikli yollarının açılmasını; çocukların okula yürümelerinin teşvik edilmesini; sokak lamba ışıklandırılmasının iyileştirilmesi; merdiven kullanımın teşvik edilmesini; televizyon izlenmesinin azaltılması gibi daha sağlıklı gıdaların tüketilmesi ve fiziksel aktivite seviyelerinin artırılması gibi etkisi kanıtlanmış projeleri içermektedir. Okul programları ve aktif ulaşım gibi obeziteye karşı birçok müdahalenin yüksek oranda maliyet etkililiğine sahip olduğuna dair kanıtlar bulunmaktadır. DSÖ Avrupa Bölge Ofisi karar alıcılara iyi uygulama pratikleri ve vaka çalışmaları örnekleri sağlayacaktır.
3. İLERLEME VE İZLEME
3.1 Mevcut Şart DSÖ Avrupa Bölgesi genelinde obeziteye karşı eylemin güçlendirilmesini amaçlamaktadır. Ulusal politikaları ve mevzuatı ile eylem planları dahil olmak üzere düzenleyici eylemi harekete geçirecek ve etkileyecektir. Beslenme ve fiziksel aktiviteyi içeren bir Avrupa Eylem Planı, Şart aracılığıyla sağlanan ilke ve çerçeveleri özel eylem paketlerine ve izleme mekanizmalarına dönüştürecektir.
3.2 Ulusal sağlık sürveyans sistemine dahiliyet için uluslararası kıyaslanabilen anahtar göstergelerin geliştirilmesi amacıyla bir sürecin bir araya getirilmesi gerekmektedir. Bu veriler böylelikle savunuculuk, politika yapılması ve izleme amaçları ile kullanılabilecektir. Bu aynı zamanda düzenli değerlendirilmesine, politikaların ve eylemlerin gözden geçirilmesine ve bulguların geniş kitlelere dağıtılabilmesine olanak sağlayacaktır.
3.3 Düşüş gösteren obezite ve ilgili hastalıklar bağlamında sonuçların ortaya koyulması zaman alacağı için uzun dönemli izleme süreci zaruridir. DSÖ Avrupa düzeyinde ilki 2010 yılını geçmeyecek şekilde üç yıllık ilerleme raporları hazırlanmalıdır.
Prof. Dr. Recep Akdağ Dr. Marc Danzon
T.C. Sağlık Bakanı DSÖ Avrupa Bölge Ofisi Direktörü
İstanbul, 16 Kasım 2006
